doległość między miastami

wprowadź kody pocztowe miejscowości aby sprawdzić odległości między nimi

Z: pierwszy kod pocztowy: Sanok
DO: drugi kod pocztowy: Kraków

Odległość w linii prostej: 173,8 km

Długość trasy: 219 km

Informacje o wybranych miejscach:

Sanok (38-500)

Sanok wymowa (pełna nazwa Królewskie Wolne Miasto Sanok) – miasto powiatowe w województwie podkarpackim. Położone w dolinie Sanu, w Kotlinie Sanockiej, w Euroregionie Karpackim. Wchodzi w skład powiatu sanockiego, jest także siedzibą gminy wiejskiej Sanok, jednak do niej nie należy.

Jest jednym z najdalej wysuniętych na południowy wschód ośrodków miejskich Polski, z rozwiniętym przemysłem chemicznym. Powiat sanocki wraz z krośnieńskim jest jednym z najstarszych ośrodków górnictwa naftowego na świecie, rafineria oraz kopalnie ropy naftowej istniały tu przed rokiem 1884. Odbywają się tu imprezy kulturalne, sportowe i rozrywkowe o charakterze krajowym i europejskim. Patronem miasta jest Archanioł Michał, a od roku 2006 również św. Zygmunt Gorazdowski.

Geografia miasta Położenie

Miasto położone jest w dolinie Sanu, na terenie Kotliny Sanockiej, u podnóża Gór Słonnych i Pogórza Bukowskiego w Euroregionie Karpackim. Sąsiednimi gminami są Sanok, Zagórz

Według stanu na 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 38,08 km².

Środowisko naturalne

Sanok leży w strefie klimatu górskiego. Cechą charakterystyczną są tu porywiste ciepłe wiatry zwane fenami, wiejące od południa poprzez Przełęcz Dukielską oraz Łupkowską. Najkorzystniejsze warunki klimatu od strony Pogórza Bukowskiego mają stoki o nachyleniach powyżej 5% przy ekspozycji do słońca od strony południowej, południowo-wschodniej i południowo-zachodniej. Jako dobrze nasłonecznione tereny te mają bardzo korzystne warunki termiczno–wilgotnościowe odpowiednie dla osadnictwa i rolnictwa. Okres zalegania pokrywy śnieżnej waha się w granicach 60–80 dni.

Najpogodniejszymi okresami w roku są koniec lata i jesień. Zima jest okresem o największym zachmurzeniu. Średnia roczna temperatura wynosi +8 °C, średnia stycznia –3 °C, średnia lipca +18 °C W całym powiecie sanockim średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca stycznia waha się od –2,5 do –3,5 °C, najcieplejszego miesiąca lipca od +17,0 do +17,9 °C. Czas trwania zimy od 80 do 90 dni, a lata od 75 do 99 dni. Dni pochmurnych jest od 100 do 145 dni, a pogodnych od 55 do 63 dni. Pokrywa śnieżna od 30 do 35 dni. Opady roczne od 750 do 780 mm. Długość okresu wegetacyjnego wynosi około 200 dni.

Różnorodność szaty roślinnej w Sanoku charakteryzuje się składem gatunkowym zbliżonym do lesistych zboczy Gór Słonnych – widocznej w mikroskali na terenie parku miejskiego. Drzewostan ten w dużej mierze zdominowany jest przez trzy gatunki - jesion wyniosły, grab zwyczajny oraz lipę drobnolistną. Pozostałe gatunki to m.in. klony, wiązy, dęby, modrzew europejski, buk zwyczajny, wierzba iwa, oraz jarząb pospolity. Okalające Sanok (Olchowce, Posada) od południa i wschodu Góry Słonne są gęsto porośnięte naturalną dla tego rejonu buczyną karpacką.

W okresie lęgowym obszar ten zasiedla kilka par orła przedniego, puszczyka uralskiego, orlika krzykliwego, oraz bocian czarny, bocian biały, bielik, gadożer, orlik grubodzioby, orzełek włochaty, rybołów, jarząbek. Większe zwierzęta drapieżne reprezentują takie gatunki jak lis, bóbr i wydra

Z bezkręgowców w parku miejskim napotkać można liczne cieniolubne chrząszcze rodziny biegaczowatych, w tym z rodzaju Carabus, będące pod ochroną. Liczne gatunki motyli z rodziny rusałkowatych oraz bielinkowatych. Centralna część obszaru miasta usytuowana jest w zasięgu korytarza ekologicznego rzeki San, która dzieli Sanok na część wschodnią i zachodnią.

Niektóre monumenty upamiętniające ważne dla miasta rocznice i postaci to drzewa. Pierwszą wzmiankę o Sanoku z 1150, w 850. rocznicę powstania grodu upamiętnia lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos), surmia (Catalpa bignonioides) o imieniu "Jerzy" – Jerzego II Trojdenowicza piastowskiego księcia, który nadał Sanokowi prawa miejskie w 1339, zaś miłorząb (Gingko biloba) "Bartko" – pierwszego zasadźcę. Pomniki drzewa znajdują się w ogrodzie Biblioteki Miejskiej. Do współczesnych wydarzeń nawiązuje Klon pospolity (Acer platanoides) o imieniu "Karl" w odmianie czerwonolistnej, który jest pamiątką dziesięciolecie partnerstwa Sanoka z niemieckim miastem Reinheim – Karl, Hartmann ma na imię burmistrz Reinheim.

Historia miasta Toponimika nazwy

Na tle ruskiego i neutralnego nazewnictwa Sanok jako miano recypientu Sanu, ze względu na swoją strukturę morfologiczną, tj. sufiksalne -ok – podobnie jak Wisłoka, Wisłok nazwy odnoszące się do dopływów Wisły – wyznaczają kierunek hydronimów, ciążących ku terenom zachodniosłowiańskich nadwiślańskich Wiślan. W uzasadnieniu tezy o zachodniosłowiańskim charakterze regionu sanocko-przemyskiego możliwe jest również wykorzystanie i to przede wszystkim miana osi tego regionu – rzeki San, której nazwa w wersji ruskiej Sjan stanowi według Mikołaja Rudnickiego pożyczkę zachodniosłowiańską z przegłoszonym ě wobec prasłowiańskiego Sěnъ, jednocześnie sam rdzeń nazwy san byłby prawdopodobnie pochodzenia celtyckiego, etymologicznie oznaczającego rzekę.

Miasto zostało założone w 1339 r. przez księcia Jerzego. Jak potwierdza przywilej lokacyjny wydany dla kolonistów z Niemiec, Polaków, Węgrów i Rusinów na prawie magdeburskim. Miasto położone było skrzyżowaniu szlaków handlowych na Ruś i Węgry. Stąd pierwotnie występujące nazwy 1150 Sanik, Sanok 1434, Schanok 1443, 1491, Sanok 1473, Sanok 1518, (1513 - 1525) Sannok, Sanock, Sanok, Schanok, Schąnok , Szanok, Sząnok. Etymologia miasta wydaje się dość trudna, nazwa nasuwa wiele wątpliwości etymologicznych. Występowały tu imiona polskie, ruskie i niemieckie.

Etnografia okolic Sanoka

Obok takich miejscowości jak Bukowsko, Jaśliska, Mrzygłód czy Zarszyn miasto do Operacji Wisła leżało na terenach południowego pograniczna kulturowego poza zasięgiem zwartego osadnictwa polskiego (wyspa językowa) i otoczone było wsiami z dominującą przewagą ludności rusińskiej. Ludność polska posługiwała się dialektem sanockim, będącym gwarowym wariantem dialektu małopolskiego. W gwarze tej nie występowało zjawisko mazurzenia.

Według historyka Marcina Bielskiego (1551) osiedlanie kolonistów na terenie Dołów jasielsko-sanockich przypisywano już Bolesławowi Chrobremu - "A dlatego je (Niemców) Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią, zwłacza w Spiżu i na Pogórzu, drudzy też kądziel dobrze przędą i przetoż płócien z Pogórza u nas bywa najwięcej". Ponad trzydzieści lat później, w roku 1582, kronikarz Maciej Stryjkowski napisał, że niemieccy chłopi osadzeni pod Przeworskiem, Przemyślem, Sanokiem, i Jarosławiem są "dobrymi rolnikami". W połowie XVI wieku północna część ziemi sanockiej kolonizowana była przez osadników z Mazowsza przy udziale starosty Zbigniewa Sienieńskiego.

Osadnicy ruscy i wołoscy, jak świadczą dokumenty pisane, wchodzą masowo na te tereny dopiero w XV wieku. Od średniowiecza góry otaczające Sanok były w całości własnością kilkunastu rodów szlacheckich. Najdawniejszymi rodami byli w tych górach Balowie, Tarnawscy, Herburtowie, Kmitowie, Fredrowie, Krasiccy, i Stadniccy. Był to zakątek kraju bardzo ubogi, nie było fortun wystarczających ani na "szampana, ani na zamorskie wojaże" W górach karpackich tylko sanockie były okolicą szlachty gniazdowej, ale już góry samborskie należały do królewszczyzn. Kolonizacja na prawie magdeburskim kończyła się na sanockim i przemyskim podgórzu, na samym pograniczu wschodnim i północno-wschodnim sanockiego wsie zakładane były na prawie wołoskim. Występowały tu również liczne "żupy solne", z których Bojkowie rozwozili sól po całej Czerwonej-Rusi. Od drugiej połowy XIX w. rozwijał się tu przemysł naftowy.

Do 1946 r. południowo-wschodnie okolice Sanoka zamieszkane było w większości przez rusińskich Łemków. "Gdzie ich nazywano (1851), albo Sanockimi Góralami, albo też Lemkami, od przysłówka Lem, który używają, a który odpowiada co do znaczenia przysłówkowi "tylko". Właśnie wśród tych Górali Sanockich czyli jak ich zwać chcą Lemków, leży ponad Osławą trzy wioski w niewielkiej odległości od siebie, gdzie w jednej mówią ludzie "Lem" w drugiej "Nem" w trzeciej "Łeż", tem samym tedy prawem można by ich nazywać Lemkami, Memkami, i Łeżkami". Rozproszone enklawy tej grupy pozostały do dnia dzisiejszego w dorzeczu Osławy m.in. w Mokrem, Szczawnem, Kulasznem, Łupkowie, Rzepedzi, Turzańsku, i Komańczy.

Prehistoria

Ziemia sanocka była terenem osiedlonym przez człowieka już od czasów neolitu (4500-1700 lat p.n.e.). Odnaleziono m.in. czekany brązowe w Uluczu, Stefkowej i Strachocinie oraz inne wyroby z epoki brązu m.in. w Zarszynie, Lesku, Czerteżu, Zagórzu, Bachórzu, Rajskiem i Załużu. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają ślady kultury przeworskiej z II wieku n.e oraz poprzedzającą ją kulturę lateńską, której przedstawicielami na tym terenie byli Celtowie, a następnie wschodniogermańscy Wandalowie. Pod Sanokiem odkopano pierwszy złoty okaz monety celtyckiej na ziemiach polskich. Znalezisko typu Nike z Trepczy, datuje się na drugą ćwierć II w p.n.e.. W miejscowości Prusiek archeolodzy z Krakowa odkryli pierwsze cmentarzysko kultury przeworskiej w Karpatach. Chronologicznie znaleziska prusieckie są zgodne z przekazem Ptolemeusza, mówiącym o przenikaniu pewnych grup Wandalów – Lakringów, Hasdingów i Wiktofalów na południe w tereny dorzecza Cisy. Z Trepczy pochodzą również wczesnośredniowieczne (VIII w. — X w.) cmentarzyska ciałopalne, i kurhanowe.

Królestwo Polskie

Sanok został założony około X/XI wieku. Najstarsza wzmianka o grodzie w Sanoku pochodzi z roku 1150 i została spisana w ruskim Latopisie Hipackim. W 1340 r. prawem spadkobierstwa posiadł te ziemie Kazimierz III Wielki i włączył do swego Królestwa. Po tym okresie przez następne kilkadziesiąt lat Sanok znajdował się pod opieką Korony węgierskiej oraz urzędujących tu starostów węgierskich.

20 stycznia 1339 książę Georgius dei gracia dux et heres Regni Russie Jerzy II z rodu Piastów nadał Sanokowi oraz zamieszkałym tu Niemcom, Polakom, Węgrom i Rusinom przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim. Zasadźcą, oraz pierwszym wójtem został zaufany księcia – Bartek z Sandomierza. Wśród świadków tego wydarzenia figurują przybyli do Sanoka m.in. Adalbertus, wójt z Bochni (jeden z sędziów procesu warszawskiego), Johannis dicti Latta, Johannis Brunonis, Leonis de Sywicz oraz Bartłomiej, wójt z Warszawy. Organizację kościoła łacińskiego na ziemi przemyskiej i sanockiej, podporządkowanego poprzednio bezpośrednio papieżowi, przeprowadza następnie franciszkanin Eryk z Winsen. 2 maja 1417 w Sanoku odbył się w kościele franciszkańskim ślub Jagiełły z jego trzecią żoną Elżbietą Granowską.

Na sanockim zamku, po śmierci Władysława Jagiełły, wiele lat zamieszkiwała jego czwarta żona, królowa Zofia Holszańska, zwana Sońką. W latach 1555-1556 w zamku w Sanoku mieszkała królowa węgierska Izabela. O zasługach królowej Bony dla miasta świadczy włączenie herbu Sforza (wąż połykający Saracena) do herbu miasta. Okres od połowy XIV do połowy XVI wieku uchodzi za najpomyślniejszy w dziejach miasta. Od końca XVI wieku rozpoczął się powolny upadek Sanoka. Wpłynęły na to liczne pożary, z których największy zniszczył miasto niemal doszczętnie – ocalał tylko kościół franciszkanów, 5 domów i górne przedmieście.

Galicja

W roku 1772 Sanok oraz ziemia sanocka weszły po pierwszym rozbiorze w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Ponieważ miasto było zniszczone a sanocki ratusz spalony, władze administracyjne przeniosły siedzibę powiatu do zamku w Lesku. Od tego też roku miasto należało do cyrkułu leskiego, a następnie sanockiego.

Po reformie administracyjnej w roku 1864 miasto było siedzibą starostwa i powiatu sądowego w kraju Galicja. W roku 1883 miasto liczyło 5181 mieszkańców. W roku 1853 miasto odwiedził cesarz Franciszek Józef I, a w roku 1915 następca tronu i przyszły cesarz austriacki Karol I.

20 listopada 1888 roku powstało Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Sanoku.

II Rzeczpospolita

W 1939 Sanok liczył ok. 18 tys. mieszkańców, z czego ok. 7,5 tys. (ok. 40% populacji) podczas okupacji niemieckiej straciło życie (w większości Żydów). W 1939 w Sanoku mieszkało około 5,4 tys. Żydów, co stanowiło w przybliżeniu 30% ogółu mieszkańców. Żydzi zajmowali się nie tylko handlem (74% kupców było narodowości żydowskiej), ale również działalnością przemysłową (90% przemysłowców różnych branż było Żydami). Na 30 kancelarii adwokackich 18 było żydowskich. Na 43 praktykujących lekarzy 22 było również Żydami.W 1929 w Sanoku powstał oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Do 25 marca 1930 w Sanoku znajdowała się siedziba Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Granicznej, któremu podlegały komisariaty i placówki nadzorujące południową granicę Rzeczypospolitej w woj.krakowskim,lwowskim i stanisławowskim.

W 1936 odbył się w Sanoku "Zjazd Górski" ,na którym zaprezentowały się regionalne grupy góralskie zamieszkujące Karpaty od Cieszyna po granicę z Rumunią. W trakcie tego Zjazdu zainicjowano powstanie Związku Ziem Górskich. W latach 1938-1944 Sanok był siedzibą apostolskiego administratora Łemkowszczyzny Ołeksandera Małynowśkiego.

W garnizonie Sanok stacjonował 2 Pułk Strzelców Podhalańskich wchodzący w skład 22 Dywizji Piechoty Górskiej. Rozkazem Komendanta Straży Granicznej z 16 stycznia 1939 w Sanoku utworzono Komendę Obwodu Straży Granicznej wchodzącej w skład Wschodnio-Małopolskiego Okręgu Straży Granicznej we Lwowie, której podlegały Komisariaty w Dwerniku, Cisnej, Komańczy i Posadzie Jaśliskiej.

II wojna światowa

Pod Sanokiem walki obronne z nacierającymi wojskami niemieckimi toczyła 3 Brygada Górska dowodzona przez płk. Jana Kotowicza wchodząca w skład grupy operacyjnej gen. bryg. Kazimierza Orlika-Łukoskiego. W dniu 9 września 1939 r. z Sanoka przez Lesko do Ustrzyk wycofywali się żołnierze Batalionu Obrony Narodowej Sanok (dowódca batalionu kpt. Tadeusz Kuniewski) i toczyli walki w celu opóźnienia marszu Niemców na wschód.

Od 26 października 1939, dystrykt krakowski, powiat sanocki (Landkreis Sanok), któremu podlegały komisariaty wiejskie w Sanoku, Brzozowie i Baligrodzie Przez Sanok na rzece San ustalona została do czerwca 1941 granica międzypaństwowa niemiecko-sowiecka. Prawobrzeżna strona Sanoka oraz część powiatu sanockiego dostały się w okresie 1939-1941 pod okupację sowiecką.

W okresie II wojny światowej w Sanoku mieściła się Komenda Obwodu AK o kryptonimie OP-23, podzielona na 10 placówek. W Placówce Sanockiej dowodzili Placówki: od II 1943 – IX 1943 Władysław Pruchniak ps. „Sęp”, "Ireneusz”, „Felek”, IX 1943 – 1944 Paweł Dziuban ps. „Dziedzic”.

3 sierpnia 1944 Sanok został zdobyty przez Armię Czerwoną.

PRL

Po zdobyciu Sanoka z rejonu na zachód od miasta ruszyła na południe ofensywa wojsk sowieckich zwana Operacją dukielsko-preszowską. Opuszczony przez Niemców obszar przechodził pod wojskowe zarządy Armii Czerwonej tzw. "wojennyje komanda". Uczestniczący w walkach z Niemcami żołnierze Armii Krajowej byli natychmiast rozbrajani i aresztowani.

W połowie 1945 roku nasilił się terror władzy komunistycznej wobec miejscowej ludności. Odpowiedzią na niego było pojawienie się partyzantki antykomunistycznej reprezentowanej przez Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ „Zuch” mjr Antoniego Żubryda. Partyzanci podjęli walkę z komunistycznym aparatem represji tj. z NKWD, UB, KBW oraz z Milicją Obywatelską. Komuniści w odpowiedzi zastosowali praktykowane niedawno przez hitlerowców metody represji: egzekucje publiczne. 24 maja 1946 roku na stadionie miejskim w Sanoku, w obecności przymusowo spędzonej tam dziatwy szkolnej straceni zostali: szer. Władysław Kudlik oraz szer. Władysław Skwarc. 4 lipca powieszono na sanockim rynku chor. Henryka Książka (wszyscy trzej z batalionu majora Żubryda). Egzekucja ta przeszła do historii miasta pod nazwą Trzech straconych (w nawiązaniu do zabitych przez rosyjskie wojsko demonstrantów w Warszawie w 1861 znanych jako Pięciu poległych).

Lata powojenne to równocześnie okres odbudowy ze zniszczeń, a następnie rozbudowy zakładów przemysłowych w ramach budowy gospodarki socjalistycznej. Sanoccy potentaci: Sanocka Fabryka Autobusów "Autosan" i Zakłady Przemysłu Gumowego "Stomil" zatrudniający tysiące pracowników wpłynęli w ostatnich dziesięcioleciach na znaczny rozwój miasta. Wokół starej części Sanoka powstały nowe osiedla mieszkaniowe, liczba mieszkańców wzrosła do ponad 22 tys. na początku lat 70. XX w.

1 listopada 1972 r. na mocy rozporządzenia Rady Ministrów połączone powiaty: ustrzycki, leski oraz większość sanockiego w jeden powiat bieszczadzki – tworząc największy powiat w Polsce. Siedzibą nowego powiatu pomimo protestów Ustrzyk Dolnych i Sanoka stało się Lesko. Miasto Sanok stało się oddzielnym powiatem miejskim; do Sanoka przyłączono kilka miejscowości na południu: Zahutyń, Dolinę, Zasław, Zagórz oraz Wielopole. Sanok stał się największym obszarowo miastem w całej swej 700-letniej historii. "Wielki Sanok" przetrwał zaledwie pięć lat, jego istnienie zlikwidowała kolejna reforma administracyjna w 1975 r oraz nadanie praw miejskich Zagórzowi w 1977 r.

Od 1983 Sanok jest siedzibą władyki prawosławnej eparchii przemysko-nowosądeckiej.

Kultura i sztuka Zabytki i budynki
  • Zamek Królewski z XVI wieku
  • Kościół i klasztor Franciszkanów z XVII wieku
  • Kościół Przemienienia Pańskiego z XIX wiek
  • Ratusz z XIX wieku
  • Zajazd w Sanoku (ul. Zamkowa 2) – siedziba Muzeum Historycznego
  • Zajazd w Sanoku (ul. Romualda Traugutta 3) – siedziba Muzeum Budownictwa Ludowego
  • Kamienica przy ul. Rynek 14 w Sanoku
  • Kamienica przy ul. Rynek 18 w Sanoku
  • zabytkowe kamienice na starówce (XIX w.)
  • Willa Zaleskich w Sanoku
  • Ramerówka
  • Dom mansjonarski w Sanoku
  • Parafia Świętej Trójcy w Sanoku
  • Sobór Świętej Trójcy w Sanoku
  • Cerkiew św. Dymitra w Sanoku
  • Budynek przy ul. Teofila Lenartowicza 2 w Sanoku
  • Kamienica przy ul. Jana III Sobieskiego 16 w Sanoku
  • Kamienica przy ul. Jagiellońskiej 2 w Sanoku
  • Kamienica przy ul. Zamkowej 16 w Sanoku
  • Kamienica przy ul. Kazimierza Wielkiego 6 w Sanoku
  • Kamienica przy ul. Kazimierza Wielkiego 8 w Sanoku
  • Kamienice przy ul. Jana III Sobieskiego 8 i 10 w Sanoku
  • Gmach Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Sanoku
  • Budynek przy ul. Tadeusza Kościuszki 4 w Sanoku
  • Budynek przy ul. Adama Mickiewicza 24 w Sanoku
Pomniki
  • Kamień 1000-lecia
  • Pomnik Wdzięczności połegłym w II wojnie światowej
  • Pomnik Synom Ziemi Sanockiej Poległym i Pomordowanym za Polskę
  • Pomnik Grzegorza z Sanoka
  • Pomnik Tadeusza Kościuszki
  • Pomnik Jana Pawła II
  • Pomnik Zygmunta Gorazdowskiego
  • Pomnik Zdzisława Beksińskiego
  • Ławeczka Józefa Szwejka
Place, parki
  • Park miejski im. Adama Mickiewicza usytuowany na Górze Parkowej, położonej w centrum miasta na wysokości 364 m n.p.m. Na szczycie wzniesienia znajduje się Kopiec Adama Mickiewicza. W parku znajduję się też platforma widokowa oraz źródełko im. Fryderyka Chopina.
  • Rynek
  • plac św. Michała
  • plac św. Jana
  • plac Miast Partnerskich
  • plac Harcerski
  • ulica 3 Maja
Muzea, galerie i atrakcje turystyczne
  • Muzeum Historyczne – istnieje od 1934 roku. z największą w Europie kolekcją ponad 700 ikon z XV-XIX wieku oraz z wystawą twórczości Zdzisława Beksińskiego.
  • Muzeum Budownictwa Ludowego (skansen) – założone w 1958 roku, największy w Polsce, jeden z największych w Europie obiekt tego typu, wyjątkową atrakcję skansenu stanowi ekspozycja malarstwa cerkiewnego (XVI-XIX w.) oraz architektura sakralna. Sanockie Muzeum Budownictwa Ludowego oraz Muzeum Historyczne rekomendowane są przez Encyklopedię Larousse'a.
  • BWA Galeria Sanocka – powstała w maju 2006 roku, instytucja miejska, niekomercyjna.
  • Galeria PWSZ – w galerii można zobaczyć dzieła studentów PWSZ w Sanoku, którzy kształcą się w Instytucie Edukacji Artystycznej.
Festiwale i przeglądy
  • Festiwal im. Adama Didura w Sanoku od roku 1990
Współcześni artyści sanoccy
  • Arkadiusz Andrejkow - malarz, graffiti
  • Tomek Mistak - malarz
  • Jan Szczepan Szczepkowski - malarz
  • Sylwester Stabryła - malarz
  • Zdzisław Twardowski – malarz
  • Renata Filipczak – rzeźba
  • Justyna Kurkarewicz – rzeźba
  • Anna Pilszak – malarstwo
  • Janusz Szuber – pisarz, poeta
  • Bartłomiej Rychter – pisarz
  • Halina Halszka Więcek – pisarka, poetka
  • Adam Przybysz – rzeźba,
  • Piotr Kolano – malarstwo, grafika
  • Władysław Szulc – malarz i fotograf
  • Barbara Bandurka – malarstwo
  • Janusz Podkul – choreograf
  • Włodzimierz Marczak – pisarz
  • Jacek Mączka – poeta
  • Artur Olechniewicz – malarz, pisarz
  • Jan Szelc – poeta
  • Ryszard Kulman – poeta
  • Janusz Gołda – pisarz
  • Zdzisław Beksiński - malarz
Domy kultury
  • Sanocki Dom Kultury
  • Młodzieżowy Dom Kultury
  • Osiedlowy Dom Kultury "Gagatek"
  • Osiedlowy Dom Kultury "Puchatek"
  • Dom Kultury "Caritas"
Biblioteki
  • Biblioteka Miejska im. Grzegorza z Sanoka
    • Filia nr 1 (Dąbrówka)
    • Filia nr 2 (Posada)
    • Filia nr 3 (Wójtostwo)
    • Filia nr 4 (Olchowce)
  • Biblioteka PWSZ
  • Biblioteka Pedagogiczna
  • Biblioteka Muzeum Historycznego w Sanoku
  • Biblioteka Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
Odniesienia w kulturze masowej
  • Zygmunt Kaczkowski – Ostatni z Nieczujów, 1853
  • Jaroslav Hašek – Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej, 1921
  • Kalman Segal – A shṭeṭl baym San, 1965; Nad dziwną rzeką Sambation, 1957; Dolina zielonej pszenicy, 1964; Śmierć archiwariusza, 1967; Miłość o zmierzchu, 1962
  • Niebiesko-Czarni / Ada Rusowicz – Wczesny zmierzch nad Sanokiem, 1968
  • Marian Pankowski – Granatowy goździk, 1972; U starszego brata na przyzbie, 2005
  • Janusz Szuber – Apokryfy i epitafia sanockie, 1996; Mojość, 2005
  • Artur "Baron" Więcek – Zakochany Anioł, 2005
  • Michał Lonstar – Długi kurs, 2008
  • Bartłomiej Rychter – Złoty Wilk, 2009
  • Leon Getz – Sanok; Schody klasztorne w Sanoku
  • Brathanki – W kinie, w Lublinie – kochaj mnie, 2001
Ludzie związani z Sanokiem

Należy wspomnieć o takich artystach jak: Jan Gniewosz (poł. XIX w.), Józef Sitarz, Leona Getz i Władysław Lisowski (okres międzywojenny) oraz Roman Tarkowski, Anna i Tadeusz Turkowscy, Marian Kruczek, Kalman Segal, Zdzisław Beksiński, Władysław Szulc, Barbara Bandurka, Halina Halszka Więcek, Jerzy Wojtowicz, Anna Pilszak, a także licznych intelektualistach, reprezentujących różne dziedziny nauki: Julianie Krzyżanowskim, braciach Vetulanich, rodzinie Zaleskich czy Adamie Fastnachcie.

Od 1867 roku władze miasta przyznają tytuł Honorowego Obywatelstwa Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka, które otrzymują osoby szczególnie zasłużony dla Sanoka oraz wybitne osobistości. Dotychczas tytuł wręczono 34 osobom.

Demografia Rok1883191019392000 Liczba mieszkańców518113 00015 60041 401

Dane z 30 czerwca 2004:

OpisOgółemKobietyMężczyźni jednostkaosób %osób %osób % populacja39 66310020 72252,218 94147,8 gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)1039,7543,2496,5 Polityka i administracja Budżet miasta Budżet miasta Sanoka 1.200883.3 mln. zł 2.200988.0 mln. zł 3.201083.6 mln. zł 4.2011117.5 mln. zł Dzielnice Sanoka
  • Śródmieście
  • Błonie
  • Zatorze
  • Dąbrówka
  • Wójtostwo
  • Posada
  • Olchowce

W październiku 1984 uchwałą ustanowiono w Sanoku pięć dzielnic i nadano im nazwy: Śródmieście, Wójtostwo, Posada, Dąbrówka, Olchowce. W późniejszym czasie dołączono Zatorze i Błonie. W granicach miasta znajdują się następujące osiedla: Jana Pawła II, Sierakowskiego, Sadowa, Kiczury, Biała Góra, Okołowiczówka, Kościuszki, Robotnicza, Podgaje, Szklana Góra, Porcelana, Jerozolima, Zawadka, Jana III Sobieskiego, Olchowce, Czerwony Pagórek, Nad Stawami, Wyspiańskiego, Zawiszy.

Burmistrz i rada miasta

Na czele miasta stoi burmistrz Sanoka, wybierany w wyborach bezpośrednich. W 2014 na urząd został wybrany Tadeusz Pióro. Organem stanowiącym jest Rada Miasta Sanoka, składająca się z 21 radnych, wybieranych w wyborach powszechnych na czteroleletnią kadencję. Na czele rady stoi przewodniczący, a zastępują go dwaj wiceprzewodniczący.

Skład Rady Miejskiej VII kadencji (2014-2018) ustalony w wyniku wyborów samorządowych w 2014:

  • Z listy KW Prawo i Sprawiedliwość: Roman Babiak, Janusz Baszak, Zbigniew Daszyk, Ryszard Karaczkowski, Adam Kornecki, Wanda Kot, Łukasz Radożycki, Witold Święch, Jan Wydrzyński
  • Z listy Komitet Wyborców Wojciecha Blecharczyka – Dla Sanoka: Ryszard Będkowski, Adrian Herbut, Piotr Lewandowski, Teresa Lisowska, Bolesław Wolanin
  • Z listy KW Samorządu Ziemi Sanockiej: Marian Osękowski, Adam Ryniak
  • Z listy KW Wyborców Ruchu Narodowego: Grażyna Rogowska
  • Z listy KW Towarzystwa Przyjaciół Sanoka i Ziemi Sanockiej: Agnieszka Kornecka-Mitadis
  • Z listy KW Wyborców Ruch Samorządowy Na Rzecz Rozwoju Sanoka: Jakub Osika
  • Z listy KW Wyborców Niezrzeszeni dla Rozwoju Sanoka: Krzysztof Banach
  • Z listy KW Wyborców Macieja Drwięgi: Maciej Drwięga
Wspólnoty wyznaniowe Katolicyzm
  • Kościół Rzymskokatolicki
    • Dekanat Sanok I
    • Dekanat Sanok II
  • Kościół Greckokatolicki
    • Parafia w Sanoku
  • Kościół Polskokatolicki
    • Parafia w Sanoku
Prawosławie
  • Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
    • Sobór Świętej Trójcy w Sanoku prawosławnej diecezji przemysko-nowosądeckiej i miejscowej parafii
Protestantyzm
  • Ewangeliczna Wspólnota Zielonoświątkowa
    • Zbór w Sanoku
  • Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
    • Zbór w Sanoku
Judaizm
  • Synagogi (historyczne)
    • Stara Synagoga w Sanoku
    • Wielka Synagoga w Sanoku
    • Synagoga Klaus Sadogóra
    • Synagoga Jad Charuzim
    • Synagoga przy Rymanowskiej
    • Synagoga na Posadzie Olchowskiej
    • Synagoga przy Cerkiewnej
Inne
  • Świadkowie Jehowy
    • Sala Królestwa dla trzech miejscowych zborów: Sanok-Centrum, Sanok-Południe, Sanok-Zachód
Cmentarze
  • Cmentarz Centralny w Sanoku
  • Nowy cmentarz żydowski w Sanoku
  • Stary cmentarz żydowski w Sanoku (nieistniejący)
  • Cmentarz Północny
  • Cmentarz Południowy
  • Cmentarz Żołnierzy II wojny światowej
Oświata

Przedszkola

  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 1
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 2 im. Jana Pawła II
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 3
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 4

Szkoły podstawowe

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. gen. B. Prugara-Ketlinga
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. św. Kingi w Sanoku
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Tadeusza Kościuszki
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. Zdzisława Peszkowskiego
  • Szkoła Podstawowa nr 5
  • Szkoła Podstawowa nr 6 im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa nr 7

Gimnazja

  • Gimnazjum nr 1 im. Grzegorza z Sanoka
  • Gimnazjum nr 2 im. Królowej Zofii
  • Gimnazjum nr 3
  • Gimnazjum nr 4 im. 6 Pomorskiej Dywizji Piechoty
  • Gimnazjum nr 5

Szkoły policealne

  • Podkarpacka Szkoła Przedsiębiorczości
  • Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 1
  • Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 3
  • Zespół Szkół Medycznych im. Anny Jenke

Szkoły wyższe

  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Jana Grodka
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych

Inne

  • Podkarpacka Szkoła Przedsiębiorczości
  • Policealne Studium w Sanoku Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Rzeszowie
  • Centrum Doskonalenia Nauczycieli
  • Technikum na podbudowie ZSZ
  • Centrum Kształcenia Praktycznego
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Wandy Kossakowej
  • Szkoła Muzyczna imienia Mikołaja Witalisa
  • Uniwersytet III Wieku im. Jana Grodka

Szkoły ponadgimnazjalne

  • I Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej
  • II Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie
  • I Społeczne Liceum Ogólnokształcące
  • Zespół Szkół nr 1 im. Karola Adamieckiego (b. Zespół Szkół Ekonomicznych)
    • IV Liceum Ogólnokształcące
    • Technikum nr 1
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1
    • Technikum Uzupełniające
  • Zespół Szkół nr 2 im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku (b. Zespół Szkół Mechanicznych)
    • III Liceum Ogólnokształcące
    • II Liceum Profilowane
    • Technikum nr 2
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 2
  • Zespół Szkół nr 3 im. Walentego Lipińskiego i Mateusza Beksińskiego (b. Zespół Szkół Technicznych)
    • V Liceum Ogólnokształcące
    • III Liceum profilowane
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 3
    • Szkoła Policealna Zaoczna
    • Technikum nr 3
  • Zespół Szkół nr 4 im. Kazimierza Wielkiego (b. Zespół Szkół Budowlanych)
    • VI Liceum Ogólnokształcące
    • Technikum nr 4
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 4
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 6
    • Technikum Uzupełniające dla Dorosłych
  • IV Liceum Profilowane
  • Zespół Szkół nr 5 im. Ignacego Łukasiewicza (b. Zespół Szkół Zawodowych)
    • V Liceum Profilowane
    • Technikum nr 5
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5
    • Liceum Ogólnokształcące uzupełniające dla dorosłych
Sport i rekreacja

Głównym podmiotem odpowiedzialnym za sport i rekreację w mieście jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR), założony w 1965 roku. Pod jego egidą funkcjonuje tor łyżwiarski Błonie (otwarty w 1980) oraz hala widowiskowo-sportowa z lodowiskiem Arena Sanok (otwarta w 2006), spełniająca wymogi do organizowania mistrzostw Europy czy świata w wielu dyscyplinach sportowych. Obiekt jest jedną z najnowocześniejszych hal sportowych w Polsce. Może pomieścić do 5000 osób (miejsc siedzących ok. 3000). Hala jest również wyposażona w scenę do organizowania koncertów.

Obiekty sportowe
  • Arena Sanok – hala widowiskowo-sportowa z lodowiskiem
  • Stadion miejski Wierchy
  • Stadion Stali Sanok przy ul. Stróżowskiej
  • Tor łyżwiarski Błonie
  • Zespół basenów kąpielowych
  • Korty tenisowe
  • Trzy obiekty powstałe w ramach programu Orlik 2012: przy SP nr 4 ,SP nr 1 oraz I LO
Kluby sportowe

W Sanoku działają kluby sportowe. Najstarszym jest Sanoczanka Sanok, założony w 1935 roku, obecnie nieistniejący (jego tradycje kontynuuje drużyna PBS Bank Sanoczanka Sanok. Najbardziej utytułowany jest Ciarko PBS Bank Sanok (hokej na lodzie, założony pierwotnie w 1958, w przeszłości działający pod nazwami Stal, STS, SKH, KH, Ciarko KH), występujący w polskiej najwyższej klasie rozgrywkowej (PLH), dwukrotny zdobywca Pucharu Polski z 2010 i 2011 oraz Mistrzostwa Polski z 2012. Drugim klubem jest Stal Sanok (piłka nożna, założony w 1946, prekursor zepsołu hokejowego), którego drużyna stała się sławna w polskim sporcie z wyeliminowania Legii Warszawa z Pucharu Polski w 2006 roku oraz m.in. Widzewa Łódź z edycji Pucharu Polski w 2008 roku. Popularne jest także łyżwiarstwo szybkie, gdzie istnieją kluby SKŁ Górnik i TS Zryw.

  • Ciarko PBS Bank Sanok (hokej na lodzie – PLH)
  • Stal Sanok (piłka nożna – III liga grupa lubelsko-podkarpacka)
  • TSV Sanok (piłka siatkowa mężczyzn – II liga)
  • PBS Bank Sanoczanka Sanok (piłka siatkowa kobiet – III liga)
  • SKŁ Górnik (łyżwiarstwo szybkie)
  • TS Zryw (łyżwiarstwo szybkie)
  • Elcom MOSiR Sanok (łyżwiarstwo szybkie)
  • UKS MOSiR Sanok (short track)
  • MKS Sanok (pływanie)
  • ZKS Stomil-Sanoczanka (tytuły mistrzów Polski w wyciskaniu leżąc, podnoszenie ciężarów, siatkówka)
  • Sanocki Klub Tenisowy (tenis ziemny)
  • Sanocki Klub Karate Kyokushinkai (karate kyokushin, tytuły mistrzów Polski)
  • ZKS Komunalni Sanok (lekkoatletyka, szachy)
  • BUKS Ring MOSiR Sanok (boks)
  • Klub kolarski "TimXTrim"
  • Bieszczadzkie Towarzystwo Żeglarskie
  • Sanocki Klub Rajdowy
  • Sekcja Judo UKS Pantera
Sportowcy pochodzący z Sanoka

Najbardziej znanymi sportowcami pochodzącymi z Sanoka są m.in. panczeniści Katarzyna Bachleda-Curuś (dwukrotna medalistka zimowych igrzysk olimpijskich w biegu drużynowym) i Maciej Biega (olimpijczyk z Vancouver), hokeiści Piotr Milan, Marcin Ćwikła, Tomasz Demkowicz, Maciej Mermer i Michał Radwański (czterej ostatni – reprezentanci Polski), piłkarz i obecnie trener piłkarski Orest Lenczyk, biathlonista Łukasz Szczurek (urodzony w Sanoku, lecz wychowywał się w Iwoniczu-Zdroju, dwukrotny olimpijczyk) i kolarz górski Marcin Karczyński (olimpijczyk z Aten).

Rozrywka i rekreacja

Sanockie Błonie stanowią tereny zielone rozciągające się od Obwodnicy Północnej do rzeki San. W okresie letnim są istotnym miejscem rekreacji i wypoczynku dla okolicznych mieszkańców. Organizowane są tu miejskie imprezy masowe, koncerty. Na błoniach znajdują się boiska do piłki nożnej, koszykówki, stoły do tenisa stołowego itp.

Komunikacja w Sanoku
  • PKS Sanok – główny dworzec autobusowy mieści się przy ul. Lipińskiego w sąsiedztwie dworca PKP. Głównym przewoźnikiem jest przedsiębiorstwo Veolia Transport Bieszczady.
  • PKP Sanok – w mieście znajdują sie trzy dworce kolejowe: Sanok Główny przy ul. Dworcowej, Sanok Miasto przy ul. Sienkiewicza i Sanok Dąbrówka przy ul. Okulickiego.
  • MKS Sanok – Miejska Komunikacja Samochodowa do 31.08.2012r. obsługiwała 31 linii miejskich (0, 0bis, 1, 1a, 2, 3, 3a, 4, 5, 5b, 5z, 5bis, 6, 7, 7a, 7s, 8, 8a, 9, 10, 10a, 12, 13, 13a, 14, 14a, 15, 17, 17a, 29, 29a, 38). Od 01.09.2012r. istnieje już tylko 7 linii (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7).
  • TAXI – w Sanoku działa kilka firm taksówkarskich, główny przystanek znajduje się na placu św. Michała.
  • W mieście działa też kilkanaście prywatnych przewoźników obsługujących linie międzymiastowe.
Drogi Drogi krajowe
  • droga krajowa nr 28
  • droga krajowa nr 84
  • Drogi wojewódzkie

Droga łączy się z drogą wojewódzką nr 892 do w Radoszyc i na Słowację

  • droga wojewódzka nr 886 przez Brzozów do Rzeszowa (droga zaczyna się tuż za granicami Sanoka, za mostem na Sanoczku).
  • Drogi powiatowe do Bukowska nr 2212R i Mrzygłodu nr 2232R.
Drogi krajowe pod zarządem Generalnej Dyrekcji Dróg i Autostrad
  • droga krajowa nr 28 ul. Krakowska
  • droga krajowa nr 28 ul. Rymanowska (od ul. Dmowskiego do ul. Iwaszkiewicza)
  • droga krajowa nr 28 ul. Dmowskiego - Staszica - Królowej Bony
  • droga krajowa nr 84 ul. Beksińskiego
  • droga krajowa nr 84 ul. Dworcowa
  • droga krajowa nr 84 ul. Kolejowa
  • droga krajowa nr 84 ul. Lwowska
  • droga krajowa nr 84 ul. Przemyska
  • droga krajowa nr 84 ul. Lipińskiego
Transport lotniczy

W Sanoku znajdują się dwa lądowiska dla śmigłowców SP ZOZ Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Lądowisko Sanok-Baza usytuowane jest na Białej Górze na prawym brzegu Sanu. Śmigłowce sanockiego LPR obsługują całe województwo podkarpackie, głównie Bieszczady, zapewniając szybką pomoc mieszkańcom województwa i turystom odwiedzającym ten region. Dysponuje śmigłowcem Eurocopter EC135, który w połowie sierpnia 2010 zastąpił wysłużonego Mi-2. Lądowisko zostało gruntownie przebudowane i od maja 2012 roku można na nim wykonywać loty całodobowe. Drugie lądowisko Sanok-Szpital dla helikopterów znajduje się przy Szpitalu Specjalistycznym w bezpośrednim sąsiedztwie Szpitalnego Oddziału Ratunkowego, które również może przyjmować śmigłowce zarówno w dzień jak i nocą dzięki zainstalowaniu najnowocześniejszego oświetlenia naprowadzającego na obu lądowiskach. Niejednokrotnie ratownicy sanockiego LPR współpracują w czasie akcji ratowniczych z Grupą Bieszczadzką GOPR.

Najbliższe lotnisko pasażerskie Rzeszów-Jasionka obsługujące połączenia krajowe i zagraniczne oddalone jest o 80km.

Media
  • Radia: Radio Eska Sanok (byłe Radio Bieszczady), Trendy radio, Radio Rzeszów, Twoje Radio AM Sanok
  • Czasopisma: Gazeta Sanocka, Tygodnik Sanocki
  • Telewizja: Galicja.TV
Współpraca międzynarodowa

(Na podstawie materiałów źródłowych:)

Miasta i gminy partnerskie:

        Miasto           Państwo       Liczba ludności     Białogród nad Dniestrem  Ukraina 51 000 Cestas  Francja (UE)16 768 Fürstenwalde/Spree  Niemcy (UE)33 343 Kamieniec Podolski  Ukraina 102 200 Gyöngyös  Węgry (UE)33 013 Humenné  Słowacja (UE)35 008 Östersund  Szwecja (UE)43 130 Reinheim  Niemcy (UE)17 720 Linki zewnętrzne
  • Oficjalna strona Sanoka
  • Trasy turystyczne proponowane przez Urząd Gminy w Sanoku
  • Sanok w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.
  • Sanok w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XV, cz. 2 (Januszpol – Wola Justowska) z 1902 r.
~wikipedia

Kraków (30-001)

Kraków (łac. Cracovia, niem. Krakau) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce nad Wisłą, drugie w kraju pod względem liczby mieszkańców i pod względem powierzchni, dawna stolica Polski i miasto koronacyjne oraz nekropolia królów Polski, od czasu odzyskania niepodległości w 1918 r. miasto wojewódzkie (od 1998 r. siedziba władz województwa małopolskiego). Leży na obszarze Bramy Krakowskiej, Niecki Nidziańskiej i Pogórza Zachodniobeskidzkiego.

Jest jednym z najstarszych miast Polski, o ponadtysiącletniej historii, z wieloma wartościowymi obiektami architektonicznymi. Działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych gromadzących bezcenne zabytki. W przeszłości miasto należało do Ligi Hanzeatyckiej zrzeszającej najważniejsze ośrodki handlowe w Europie.

Do 1795 r. Kraków był formalnie stolicą Polski, a do 1611 r. siedzibą władców państwa polskiego. W latach 1596–1795, czyli do III rozbioru Polski, jako stolica Rzeczypospolitej funkcje stołeczne dzielił z Warszawą, która stała się miastem rezydencjalnym króla. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla.

Na mocy decyzji podjętych na zjeździe gnieźnieńskim, od 1000 roku nieprzerwanie stolica diecezji krakowskiej (jednej z pięciu w ówczesnej Polsce), a od 1925 archidiecezji i metropolii.

Obecnie jest stolicą województwa małopolskiego, a także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji krakowskiej. W zapisach historycznych jest uznawany za główne miasto historycznej Małopolski.

W Krakowie znajdują się główne siedziby m.in.: Polskiej Akademii Umiejętności, Narodowego Centrum Nauki, Polskiego Towarzystwa Promieniowania Synchrotronowego, Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, dowództwa Sił Specjalnych RP będące jednocześnie jednym z kilku dowództw sił specjalnych NATO, Polskiego Związku Narciarskiego. Miasto posiada placówki kulturalne o znaczeniu i statusie narodowym m.in. Narodowy Stary Teatr, Muzeum Narodowe, Panteon Narodowy, Archiwum Narodowe, Biblioteka Jagiellońska, Instytut Książki, Centrum Operacji Specjalnych, Narodowe Centrum Rugby.

Miasto pełni funkcję centrum administracyjnego, kulturalnego, edukacyjnego, naukowego, gospodarczego, usługowego i turystycznego. Kraków jest drugim, po Warszawie, największym w kraju rynkiem nowoczesnej powierzchni biurowej, a także jednym z kluczowych węzłów drogowych i kolejowych w Polsce. W Balicach pod Krakowem znajduje się drugi co do wielkości polski port lotniczy o znaczeniu międzynarodowym. Według raportu inwestycyjnego Konferencji ds. Handlu i Rozwoju ONZ (UNCTAD) z 2011 roku Kraków jest najlepszym miejscem na świecie do lokowania centrów usług dla biznesu. W kwietniu 2012 r. Kraków znalazł się w gronie 120 najatrakcyjniejszych miast świata (tzw. lista hot spots dotycząca konkurencyjności biznesowej) w ujęciu jednostki badawczej Economist Intelligence Unit wykonującej badania na zlecenie banku Citi Handlowy.

W 2000 roku Kraków jako pierwsze miasto z Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej (równocześnie z Pragą) został Europejską Stolicą Kultury. W drugiej dekadzie XXI wieku został również wyróżniony tytułem Europejskiego Miasta Sportu 2014 i Miasta Literatury UNESCO.

Kraków będzie gospodarzem Światowych Dni Młodzieży w 2016 roku. Ponadto był także jednym z miast-gospodarzy Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014 oraz będzie Mistrzostw Europy w Piłce Ręcznej Mężczyzn w 2016 r.

Brytyjski think tank Globalization and World Cities (GaWC), badający wzajemne stosunki pomiędzy miastami świata w kontekście globalizacji, uznał natomiast Kraków za metropolię globalną (High Sufficiency).

Położenie

Kraków jest położony w południowej Polsce, w środkowo-północnej części województwa małopolskiego nad Wisłą; na jego terenie znajdują się ujścia wiślanych dopływów: Białuchy (dolny bieg Prądnika), Rudawy, Dłubni, Drwiny Długiej i Wilgi. Kraków znajduje się w miejscu zbiegu kilku krain geograficznych: Bramy Krakowskiej, Kotliny Oświęcimskiej, Kotliny Sandomierskiej, Pogórza Zachodniobeskidzkiego, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Położenie Krakowa sprawia, że jest on bazą dla wycieczek w polskie góry, czy wypadów do malowniczej Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Z Krakowem sąsiadują gminy: Igołomia-Wawrzeńczyce, Kocmyrzów-Luborzyca, Koniusza, Liszki, Michałowice, Mogilany, Niepołomice, Skawina, Świątniki Górne, Wieliczka, Wielka Wieś, Zabierzów, Zielonki. Gminy te należą do trzech powiatów sąsiadujących z Krakowem: krakowskiego, wielickiego oraz proszowickiego.

Podział administracyjny

W XIV w. w Krakowie były 22 ulice, w 1866 już w mieście i na przedmieściach – 113, w 1880 – 135, w 1909 – 161, a w 1926 – 457 ulic.

Od 27 marca 1991 Kraków podzielony jest na 18 dzielnic samorządowych oznaczonych cyframi rzymskimi. Od roku 2002 Rada Miasta Krakowa uchwałą podjęła decyzję o formalnym przydzieleniu (obok cyfr) nazw krakowskim dzielnicom (np. Dzielnica I Stare Miasto) Nazwy te obowiązywały do tej chwili potocznie.

Powszechnie używany jest historyczny podział miasta z lat 1951–1975 na 6 dzielnic administracyjnych: Stare Miasto, Zwierzyniec, Kleparz, Grzegórzki, Podgórze, Nowa Huta lub podział na 4 dzielnice, obowiązujący od 1975: Śródmieście, Podgórze, Krowodrza, Nowa Huta.

W Krakowie nazwy dzielnic pochodzą w większości od nazw miast, wsi, jurydyk, folwarków, osad itp., tworzących kiedyś oddzielne jednostki osadnicze, a na przestrzeni wieków włączanych w granice administracyjne miasta.

W ujęciu lokalnym Kraków i sąsiadujące miejscowości tworzą aglomerację krakowską. W ujęciu regionalnym mówi się o Krakowskim Obszarze Metropolitalnym (KOM), natomiast w ujęciu ponadregionalnym Kraków jest biegunem wzrostu oddziałującym na sąsiadujące województwa – śląskie, świętokrzyskie oraz podkarpackie.

Środowisko naturalne

Wydłużoną równoleżnikowo oś miasta stanowi dolina Wisły. Sieć rzeczną tworzy Wisła, jej prawy dopływ Wilga oraz dopływy lewe: Rudawa, Białucha, Dłubnia, Sanka i inne.

(do opracowania: stosunki wodne, rzeźba terenu, budowa geologiczna, klimat)

Klimat

Rekord ciepła: +38,4 °C (30 czerwca 1833)

Rekord zimna: -32,7 °C (10 lutego 1929)

Rekord opadów: 313 mm (lipiec 1903)

Wartości średnie dla kolejnych miesięcy roku:

Średnia temperatura i opady dla Krakowa MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna Średnie najwyższe temperatury [°C]1.02.97.813.519.221.723.423.418.513.56.42.412,8 Średnia dobowa temperatura [°C]-2.3-0.73.58.313.616.418.117.913.78.93.1-0.68,3 Średnie najniższe temperatury [°C]-5.5-4.2-0.93.18.011.112.712.38.84.3-0.2-3.53,8 Opady [mm]34.729.735.150.173.794.081.376.259.949.440.337.9622,3 Średnia liczba dni z opadami151414141415151312121516169 Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna Struktura użytkowania terenu Struktura użytkowania gruntów (2005) RodzajPowierzchnia % Użytki rolne10 345 ha31,65% Lasy i grunty leśne1172 ha3,59% Pozostałe grunty i nieużytki21 167 ha64,76% Razem (Σ)32 684 ha100% Użytki rolne w mieście (2005) RodzajPowierzchnia % Grunty orne8272 ha79,96% Łąki1500 ha14,50% Pastwiska370 ha3,58% Sady203 ha1,96% Użytki rolne (Σ)10 345 ha100%


PrzyrodaParki i ochrona przyrody

W Krakowie znajdują się 43 parki, które łącznie zajmują ok. 397 ha co stanowi nieco ponad 1% całkowitej powierzchni miasta.

W Krakowie znajduje się 5 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 48,6 ha (0,15% powierzchni miasta). Na obszarze miasta Krakowa znajdują się niewielkie zielone obszary wchodzące w skład Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych. Zespół ten zajmuje się ochroną terenów Jury Krakowsko-Częstochowskiej m.in. fragmenty parku Bielańsko-Tynieckiego, Tenczyńskiego oraz Dolinek Krakowskich, wraz z ich otulinami. Ponadto ostoja przyrodnicza Jury Krakowsko-Częstochowskiej wchodzi w skład programu CORINE biotopes ze względu na swoją florę, faunę, geomorfologię i krajobraz.

Zachodnia część Krakowa stanowi tzw. Obszar Krakowski i podlega polskiej sieci ekologicznej, a część obszaru miasta usytuowana jest w zasięgu korytarza ekologicznego rzeki Wisły. Rzeki, ich doliny oraz zbiorniki wodne to jedne z najciekawszych z przyrodniczego punktu widzenia miejsc w Krakowie. W południowej części stoków wzgórz wapiennych oferują one warunki do rozwoju roślinności ciepłolubnej muraw i zarośli kserotermicznych.

Rezerwaty i pomniki przyrody Nazwa rezerwatuPowierzchniaPrzedmiot ochrony Bielańskie Skałki1,73 haspontaniczne procesy sukcesji biocenoz leśnych na skalistym, dawniej pozbawionym lasu terenie Bonarka2,29 harezerwat geologiczny, uskoki geologiczno-tektoniczne, powierzchnie abrazyjne, odsłonięte utwory jurajskie, kredowe
i trzeciorzędowe Panieńskie Skały6,41 hawąwóz jurajski z wychodniami skał wapiennych, naturalny las bukowy i grądowy. Skałki Przegorzalskie1,38 haskała z roślinnością kserotermiczną Skołczanka36,77 hazrębowe wzgórze wapienne ze zróżnicowanymi biocenozami, stanowisko fauny środowisk kserotermicznych, w tym
rzadkich i zagrożonych gatunków owadów

W Krakowie znajduje się 260 pomników przyrody, większość z nich to drzewa. Źródło Świętojańskie w Tyńcu oraz głaz narzutowy przy ulicy Spółdzielców są pomnikami przyrody nieożywionej.

Użytki ekologiczne
  • Uroczysko w Rząsce – teren częściowo położony w gminie Kraków, a częściowo na terenie Zabierzowa, zajmuje około 59 ha. Celem utworzenia użytku była ochrona fiołka bagiennego – gatunku zagrożonego wyginięciem, który w roku 2001 został wpisany na listę Polskiej Czerwonej Księgi Roślin. Użytek chroni także pozostałość ekosystemów leśnych oraz wodnych na tym terenie.
  • Łąki Nowohuckie – teren o powierzchni około 57 ha. Użytek ten został uchwalony w 2003 roku przez Radę Miasta Krakowa, położony jest w pobliżu Placu Centralnego. Utworzony został w celu ochrony półnaturalnych zbiorowisk roślinnych (łąk podmokłych) w dolinie Wisły.
  • Staw Dąbski – teren o powierzchni 2,53 ha. Użytek ten został uchwalony w 2010 roku przez Radę Miasta Krakowa, położony jest w dzielnicy Dąbie, w sąsiedztwie Galerii Kraków Plaza. Głównym przedmiotem ochrony jest ekosystem stawu wraz z rzadkimi gatunkami zwierząt, np. szczeżują wielką (Anodonta cygnea) i różanką (Rhodesus sericeus) – symbiotycznymi gatunkami małży i ryby, wymienionymi w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt.
  • Dolina Prądnika – teren o powierzchni 14,145 ha utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa nr LX/782/08 z dnia 17 grudnia 2008 r. Położony jest wzdłuż rzeki Prądnik od ul. Górnickiego do granic miasta Krakowa. Głównym celem powołania użytku jest zachowanie naturalnie meandrującego koryta rzeki Prądnik, wraz z siedliskiem m.in. 19 gatunków ssaków (m.in. borowca wielkiego, bobra i wydry) oraz 51 gatunków ptaków (m.in. pliszki górskiej – jedyne stwierdzone miejsce występowania w Krakowie).
  • Staw przy ul. Kaczeńcowej – teren o powierzchni 0,82 ha, utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 19 grudnia 2007 roku. Jest to staw położony w dolinie rzeki Dłubni w Nowej Hucie – Bieńczycach. Utworzony został dla ochrony ostoi kilkudziesięciu gatunków ptaków, motyli, mięczaków.Ochronie podlega staw wraz z otoczeniem.
  • Rozlewisko potoku Rzewnego – teren o powierzchni 2,77 ha, utworzony został uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 19 grudnia 2007 roku. Powstał dla ochrony trzech rodzajów siedlisk: leśnego (las mieszany i ols), łąkowego i szuwarowego. Obszar ten stanowi ostoję wielu gatunków ptaków, wśród których liczną grupę stanowią ptaki drapieżne i sowy. Znajduje się pomiędzy cmentarzem w Borku Fałęckim, a ul. Jeleniogórską i obejmuje część doliny niewielkiego Potoku Rzewnego.
  • Uroczysko Kowadza – teren o powierzchni 1,82 ha, utworzony został uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 17 grudnia 2008 roku. Powstał dla ochrony muraw kserotermicznych z fauną rzadkich gatunków owadów. Znajduje się w Tyńcu przy ul. Świętojańskiej.
  • Las w Witkowicach.
Uzdrowiska

Na terenie Krakowa znajdują się 2 uzdrowiska (w obu znajdują się parki):

  • W Swoszowicach – na jego terenie znajdują się dwa źródła wody leczniczej Zdrój Główny i Napoleon, które dostarczają unikatowych wód mineralnych bogatych w anion siarczanowy, anion wodorowęglanowy, kation wapniowy, kation magnezowy. Zawartość siarki w wodach klasyfikuje Swoszowice na 5. miejscu na świecie, a 4. w Europie. W uzdrowisku leczy się także schorzenia reumatyczne za pomocą kąpieli z wykorzystaniem wód siarczanych i borowiny.
  • W uzdrowisku Mateczny wykonywane są zabiegi odnowy biologicznej, balneologii.
Zanieczyszczenie powietrza

Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Kraków znajduje się w czołówce rankingu europejskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem. Krakowskie powietrze zanieczyszczone jest przede wszystkim pyłem PM10 i PM2,5 oraz toksycznym benzo(a)pirenem. Skutkiem zanieczyszczenia pyłem, poza oczywistymi konsekwencjami zdrowotnymi, jest zauważalne zmniejszenie przejrzystości powietrza w mieście.

Źródłem zanieczyszczeń są przede wszystkim piece na paliwa stałe (34%) i napływ pyłu spoza miasta (36%), ale także przemysł lokalny (17%) oraz samochody (13%). Piece grzewcze odpowiadają także za 68 proc. emisji rakotwórczego benzo(a)pirenu, którego – jak wynika z wyliczeń Krakowskiego Alarmu Smogowego – wdychana przez Krakowian ilość w ciągu roku jest taka sama, jak w przypadku wypalenia ok. 2500 papierosów.

Z badań przeprowadzonych przez naukowców Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Columbia University w Nowym Jorku wynika, że mieszkanki Krakowa, które w okresie ciąży były eksponowane na PM2.5 powyżej 35 µg/m³, rodziły dzieci z masą urodzeniową niższą średnio o 128 gramów, mniejszą długością ciała oraz mniejszym o przeciętnie 0,3 cm obwodem główki. W zimie, mieszkańcom Krakowa zaleca się skracanie czasu przebywania na otwartym powietrzu oraz odradza się wysiłku fizycznego, na przykład biegania.

Miasto zwiększyło budżet na walkę ze smogiem, uchwalono także przepis zakazujący spalania węgla w piecach grzewczych. Zakaz miał wejść w życie w 2018 r, jednak w sierpniu 2014 r. został uchylony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie.

Toponimia

Za pełny tytuł miasta przedstawia się Stołeczne Królewskie Miasto Kraków. Pomimo coraz większej kosmopolityzacji, Kraków pozostaje nadal depozytariuszem polskiego godła. Jako jedyne miasto w Polsce ma prawo używać w herbie godła Państwa Polskiego. Taka możliwość, według symboliki heraldycznej, przysługuje jedynie miastom i regionom stołecznym.

Autorem pierwszego źródła piśmiennego, w którym w 966 pojawia się Kraków jest Ibrahim ibn Jakub. W dokumentach łacińskich w 973 występuje w formie Cracoua.

Językoznawca Jerzy Nalepa twierdzi, że rdzeń krak oznacza odgałęzienie rzeczne.

Według legendy zapisanej w końcu XII wieku przez Wincentego Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka, natomiast w legendach czeskich występuje postać księcia Kroka.

Do historycznej funkcji Krakowa odnosi się jego pełna nazwa – Stołeczne Królewskie Miasto Kraków usankcjonowana prawnie przez Radę Ministrów, jak i wcześniej przez naczelne władze państwowe II Rzeczypospolitej, które używały tej nazwy w swoich aktach prawnych. Również nazwy skróconej, tj.: st. król. miasto Kraków, st.kr. miasto Kraków albo stoł. król. miasto Kraków. Niektóre z tych aktów prawnych obowiązują do dzisiaj. Na arenie międzynarodowej Kraków postrzegany jest jako „duchowe i naukowe serce Polski”.

Historia Średniowiecze

Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wawelu i był jednym z grodów w plemiennym państwie Wiślan. Ziemie Wiślan mogły znajdować się przez pewien czas pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego. W X w. (najprawdopodobniej w latach ok. 960 – ok. 986) Kraków wszedł w zależność od Czech, rządzonych przez pierwszych władców z dynastii Przemyślidów. Była to zależność luźna, natury trybutarnej i nie pozostawiła wyraźniejszych śladów w tradycji historycznej, a niektórzy historycy kwestionują w ogóle panowanie czeskie nad Krakowem w tym okresie. Około 990 gród znalazł się w granicach państwa piastowskiego, stając się jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis); próby dokładnego ustalenia czasu wcielenia do państwa Piastów oscylują pomiędzy 987 a 989. Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z ok. 992. Nad Wisłą obok Wawelu, niewielkim wzgórzu z jurajskiego wapienia, według legendy stała niegdyś świątynia pogańska, na miejscu której zbudowano następnie kościół romański pw. św. Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, a za panowania Kazimierza Odnowiciela Kraków stał się główną siedzibą książęcą.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 miasto zostało zniszczone podczas najazdu mongolskiego. Mogło to zadecydować o niepowodzeniu pierwszej lokacji Krakowa, którą najprawdopodobniej planowano na początku XIII wieku. W dniu 5 czerwca 1257, wzorując się na Wrocławiu, książę Bolesław V Wstydliwy, jego matka Grzymisława i żona św. Kinga nadali miastu przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim w Koperni koło Pińczowa. Zasadźcami byli trzej wójtowie: Gedko Stilvoyt, Jakub z Nysy i Dytmar Wolk z Wrocławia. Nowo wytyczone miasto zostało zasiedlone głównie przez przybyszów ze Śląska i Niemiec, co tłumaczy fakt posługiwania się językiem niemieckim przez mieszczaństwo krakowskie do XVI w. Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki). Pomiędzy Krakowem a Wawelem istniała osada Okół, dawne podgrodzie, która została wcielona do Krakowa przez króla Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta.

W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.

W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366).

Jako stolica jednego z mocarstw europejskich w XV i XVI w., Kraków rozwijał się pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym i naukowym. Kompleks zamkowy na Wawelu przebudowano i rozbudowano w stylu renesansowym. Odnowiono powstały w 1364 uniwersytet. Zbudowany został również Barbakan razem z okręgiem murów miejskich.

Dzieje nowożytne (XVI–XIX wiek)Kraków po przeniesieniu dworu królewskiego

Po unii polsko-litewskiej i powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy i elekcje nowych monarchów odbywały się pod Warszawą, położoną mniej więcej w połowie drogi między stolicami Korony i Litwy.

Od 1596 rozpoczął się proces przenoszenia dworu królewskiego Zygmunta III Wazy z Krakowa do Warszawy, zakończony ok. 1611 r. Warszawa uzyskiwała tytuł miasta rezydencjalnego Jego Królewskiej Mości, a Kraków do ostatniego rozbioru Polski pozostawał formalną stolicą Rzeczypospolitej. Katedra na Wawelu pozostała miejscem koronacji i pochówków królów Polski, zaś Kraków – stołecznym i królewskim miastem, w którym funkcjonowały pozostałe instytucje stołeczne takie jak np. skarbiec koronny. Nawet w czasach późniejszych wezyr turecki Kara Mustafa, pisał w korespondencji do związanego z Wilanowem Jana III Sobieskiego: „zniszczę Twój Kraków...”.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej rozpoczął się upadek Krakowa. Zniszczenia wojenne mocno nadszarpnęły pozycję miasta i zahamowały jego rozwój. Po raz pierwszy Kraków został zniszczony przez obce wojska w 1655, podczas „potopu szwedzkiego” (przedmieścia ucierpiały jednak mocno już w 1587, podczas próby zdobycia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga). W latach 1656-1657 miało miejsce kolejne oblężenie miasta, bronionego wówczas przez Szwedów.

Austro-Węgry i Galicja

W XVIII w. Kraków był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie i rosyjskie. 24 marca 1794 na rynku krakowskim przysięgę Narodowi złożył naczelnik Tadeusz Kościuszko rozpoczynając tym samym powstanie.

15 czerwca 1794 r. do Krakowa wkroczyły wojska pruskie. Prusacy obsadzili Wawel i założyli tam składy wojskowe. Wtedy to dokonał się rabunek polskich klejnotów i insygniów koronacyjnych ze skarbca koronnego, które zostały przewiezione do Berlina, a następnie częściowo włączone do skarbca pruskiego oraz przetopione lub spieniężone na potrzeby wojenne. Prusacy opuścili Kraków w 1795 roku.

Po III rozbiorze Polski Kraków zajęli Austriacy. Aleksander Rożniecki – dowódca kawalerii uczestnicząc w wojnie austriacko-polskiej, począwszy od Raszyna, z oddziałem – forpocztą, dotarł do Krakowa 14 lipca 1809 r. (dzień przed ks. Poniatowskim) i przełamał ostatni opór Austriaków przed zwycięskim wkroczeniem księcia.

14 października 1809 r., na mocy traktatu z Schönbrunn, Kraków i Podgórze zostały przyłączone do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W latach 1815-1846 stanowił stolicę niewielkiego powierzchniowo, formalnie niepodległego państwa – Rzeczypospolitej Krakowskiej. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono większość murów miejskich, zasypano fosę, na miejscu której powstał park – Planty. Po powstaniu krakowskim, zorganizowanym przeciwko dominacji austriackiej, ale i faktycznie przeciwko trzem zaborcom naraz (czyli tzw. „państw opiekuńczych” Rzeczypospolitej Krakowskiej), miasto zostało w 1846 r. zaanektowane przez Austrię, w której granicach pozostawało aż do 1918. Nazwę Rzeczpospolita Krakowska zastąpiono nową: Wielkie Księstwo Krakowskie. Odtąd cesarz austriacki używał tytułu Wielki Książę Krakowa.

W 1850 wielki pożar zniszczył ok. 10% powierzchni miasta.

XX wiekPoczątek XX wieku i dwudziestolecie międzywojenne

W latach 1910-1915 ogłoszono i częściowo wprowadzono plan regulacyjny Wielkiego Krakowa, w ramach którego włączono w granice administracyjne Krakowa znajdujące się w jego otoczeniu miasta, osady i wsie.

W 1915 nastąpiło połączenie Krakowa z Podgórzem, miastem założonym w 1784 na przeciwległym brzegu Wisły.

6 sierpnia 1914 r. wyruszyła z Krakowa I Kompania Kadrowa z Józefem Piłsudskim na czele. Było to pierwsze polskie wojsko od czasów rozbiorów Polski. I Kompania przekroczyła granicę Kongresówki z zamiarem wyzwolenia pozostałej części Rzeczypospolitej.

Z początkiem 1918 r. wzmogły się w Krakowie nastroje niepodległościowe, czego wyrazem była manifestacja w dn. 20 stycznia. Sytuację pogorszyło ogłoszenie 11 lutego postanowień traktatu brzeskiego. Demonstracje rozpoczęły się 12 lutego od zdemolowania konsulatu pruskiego, a 18 lutego odbyła się wielka manifestacja protestacyjna na Rynku Głównym. Strajk podjęli kolejarze, którzy zatrzymali w okolicach Chrzanowa pociąg z wojskiem skierowanym do miasta przez zaniepokojone władze austriackie. Na ogrodzeniu parceli na rogu Rynku Głównego i ul. św. Jana oraz na drzewach wzdłuż linii A-B pojawiły się plakaty z napisami godzącymi w zaborcę, które zdjęto dopiero pod groźbą użycia broni. 12 października, w odpowiedzi na manifest Rady Regencyjnej, krakowska Rada Miejska odbyła uroczyste posiedzenie, podczas którego w pełni poparła jego treść. 15 października delegaci polscy w wiedeńskim parlamencie złożyli deklarację, iż odtąd uważają się za obywateli wolnej i zjednoczonej Polski. Wydział Krajowy zwołał następnie w Krakowie posłów sejmowych i do Rady Państwa, którzy 28 października powzięli uchwałę głoszącą, że ziemie polskie w obrębie byłej monarchii austriackiej należą już do Państwa Polskiego, oraz że dla ziem tych tworzy się Komisję Likwidacyjną.

28 X 1918 powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z Wincentym Witosem na czele i przejęła pełnię władzy w mieście. Kraków, w wyniku masowej akcji rozbrajania żołnierzy austriackich stał się pierwszym (obok Tarnowa) wolnym od władzy zaborczej miastem Rzeczypospolitej. 31 października po południu pojawiły się w mieście afisze informujące krakowian o tym radosnym fakcie.

W dwudziestoleciu międzywojennym, tuż po odzyskaniu niepodległości, polskie władze centralne uznały wawelski zamek za gmach reprezentacyjny Rzeczypospolitej, oddany do użytku Naczelnika Państwa, a następnie dla Prezydenta RP – uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., zespół urbanistyczny na Wawelu stał się jedną z oficjalnych Rezydencji Prezydenta Polski. Do dzisiaj zachował się apartament Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Jesienią 1923 roku, w wyniku pogarszającej się sytuacji ekonomicznej i konfliktów społecznych, doszło w Krakowie do krwawych starć ulicznych. 5 listopada proklamowano strajk generalny. 6 listopada pod budynkiem Kasy Chorych (Dom Robotniczy) przy ul. Dunajewskiego o godz. 9:00 miały miejsce pierwsze starcia z policją (rannych zostało 20 policjantów). Później uzbrojony tłum zaatakował kordon policyjny i wojskowy, spychając funkcjonariuszy ku ul. Szewskiej. Doszło do otoczenia i rozbrojenia kompanii wojska. Uzbrojeni w zdobytą broń demonstranci i bojówkarze ruszyli ul. Szczepańską na Rynek i obsadzili Planty. W godzinach przedpołudniowych doszło już do regularnych walk z użyciem broni palnej. Ostrzelany został szwadron ułanów wysłany w rejon ul. Dunajewskiego. Z okien domów i zza filarów Sukiennic ostrzelano inny szwadron, stojący na Rynku obok Odwachu. Wojskowa komenda miasta wysłała do walki trzy samochody pancerne. Jeden z nich, pozbawiony wsparcia piechoty, został zdobyty przez demonstrantów. Koło południa strzały zaczęły cichnąć. Cała zachodnia część miasta znalazła się pod kontrolą strajkujących. W budynku Kasy Chorych przetrzymywano jako jeńców rozbrojonych i rannych żołnierzy. W warunkach chaosu i braku informacji władze poleciły wojsku i policji zaprzestania ognia i wycofania się z ulic. Przystąpiono do negocjacji. Strajkujący unieruchomili gazownię i elektrownię, w wyniku czego już o godz. 17:00 miasto zaczęło pogrążać się w zupełnych ciemnościach. Walki w Krakowie, zwane powstaniem krakowskim spowodowały śmierć 14 oficerów i żołnierzy; rannych zostało 101 wojskowych i 38 policjantów. Po stronie demonstrantów padło również 14 zabitych. Zginęły też 4 przypadkowe osoby cywilne, a kilkadziesiąt zostało rannych. Ponadto zabito 61 koni, a 70 raniono.

Okupacja hitlerowska

Wojska niemieckie zajęły miasto 6 dni po rozpoczęciu II wojny światowej. W czasie okupacji hitlerowskiej (1939-1945) funkcjonowało ono jako stolica Generalnego Gubernatorstwa. W marcu 1941 okupant niemiecki zamknął w getcie krakowskim około 60 tys. osób uznanych za Żydów według rasistowskich ustaw norymberskich (25% wszystkich mieszkańców Krakowa). Więźniowie getta zostali zamordowani w trakcie akcji likwidacyjnej (13 – 14 marca 1943) i w obozach koncentracyjnego w Płaszów, Bełżec i Auschwitz. W wyniku tej akcji eksterminacyjnej po II wojnie światowej ocalało około tysiąca krakowskich Żydów.

Wywieziono do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których duża część nie powróciła do kraju. Kraków odniósł niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii Czerwonej.

W 1939 r. powstała w Krakowie pierwsza w Polsce organizacja konspiracyjna podczas II Wojny Światowej, Organizacja Orła Białego. Oprócz Krakowskiego Okręgu Armii Krajowej, działała m.in. organizacja harcerska „Szare Szeregi”, której naczelnictwo mieściło się w Krakowie po upadku powstania warszawskiego. Istotną rolę w okupowanym mieście odgrywało też konspiracyjne życie kulturalne i oświatowe. Przy ul. Łobzowskiej 6, w sklepie księgarsko-papierniczym, prowadzonym przez Spółdzielnię Księgarską „Czytelnik”, mieścił się punkt spotkań literatów, gdzie zaopatrywano się w podziemną prasę i publikacje. Tam też udzielano materialnego wsparcia pisarzom i artystom krakowskim, wykorzystując dochody sklepu. Okręgowa komórka Tajnej Organizacji Nauczycielskiej swoją siedzibę miała przy pl. Nowym, w lokalu Spółdzielni Księgarskiej „Szkolnica”. Zajmowano się tam dystrybucją podręczników do tajnego nauczania (punkt odbioru dla nauczycieli mieścił się przy pl. Nowym 7 i w sklepie drogeryjnym przy ul. Siennej 7), a także wydawaniem w postaci powielanych skryptów wyczerpanych już podręczników dla klas gimnazjalnych (gotowe skrypty przenoszono do sklepu przy ul. Szewskiej 13, gdzie był zorganizowany punkt rozdziału). Mieścił się tam też punkt kierowania kandydatów na tajne komplety uniwersyteckie. Było to także miejsce spotkań krakowskich literatów, takich jak np. Kazimierz Czachowski, Tadeusz Kudliński, Tadeusz Seweryn, Jan Wiktor, Wojciech Żukrowski; bywał tam też prof. Stanisław Pigoń. Na podstawie zachowanych materiałów Okręgowego Biura Szkolnego w Krakowie, sama tylko „Szkolnica” przekazała w okresie okupacji ok. 30 tys. egzemplarzy książek i podręczników dla tajnej oświaty. Ważną formą pomocy było też wysyłanie paczek żywnościowych do obozów jenieckich oraz opieka nad wysiedlonymi z Warszawy po upadku powstania nauczycielami. Jednym z głównych dostawców uratowanych przed zniszczeniem podręczników była księgarnia Stefana Kamińskiego przy ul. św. Jana 3. Wykupywał on z rąk niemieckich całe księgozbiory z likwidowanych księgarń i bibliotek. Było to też kolejne miejsce konspiracyjnych spotkań ludzi podziemnej kultury i oświaty.

Kraków miał się stać miastem niemieckim nie tylko z nazwy i składu narodowościowego ludności, ale także z wyglądu zewnętrznego. W tym celu okupant planował zniszczenie polskiego dorobku kulturowego i wyeksponowanie własnej tradycji historycznej. Urbanistyczne „porządkowanie” miasta Niemcy zaczęli od wyburzeń w rejonie Wawelu – ówczesnej siedziby gubernatora dr Hansa Franka. W latach 1940–1941 rozebrano np. kamienicę czynszową zw. „Dębno” u zbiegu ul. Grodzkiej i ul. Podzamcze. Na Kazimierzu zburzono też kilka kamienic, aby odsłonić widok na kościół Bożego Ciała. Pewne zmiany wprowadzono i na samym Wawelu (np. nowy wjazd i brama). Szczególnym zainteresowaniem niemieckich budowniczych cieszyła się jednak zachodnia dzielnica miasta. Spektakularnym osiągnięciem urbanistyki germańskiej miała być reprezentacyjna dzielnica rządowa (Regierungsviertel). Planowano mianowicie wzniesienie na Błoniach ogromnego, monumentalnego kompleksu gmachów rządowych, nad którym w dalszej perspektywie miały dominować pomniki chwały niemieckiego oręża. Już w 1941 r. Hans Frank polecił zrównać z poziomem terenu kopce Kościuszki i Piłsudskiego, aby na ich miejscu mogły stanąć owe monumenty, ale do realizacji tego planu nie doszło. Okupanci nie zdążyli również rozbudować ratusza, ani też przebudować Rynku Głównego w duchu germańskim. Pozostały tylko plany i szkice. W mieście przeprowadzano akcje sabotażowe i likwidacyjne (np. zamach na wyższych oficerów SS Krügera i Koppego oraz nieudany zamach na Hansa Franka) i panowały nastroje powstańcze, a do powstania w Krakowie przygotowywało się polskie Podziemie. Dowództwo Armii Krajowej nie zdecydowało się jednak ostatecznie na ogłoszenie powstania w Krakowie zarówno z uwagi na niewielką liczbę uzbrojenia Polaków w samym mieście i niemożność znaczącego ich dozbrojenia przez tę część Krakowskiego Okręgu AK, który działał poza miastem, jak również w wyniku znacznego rozbicia struktur AK w Krakowie w czasie wielkiej łapanki (tzw. „czarna niedziela”) w obrębie której w ciągu jednego dnia aresztowano i wywieziono do obozu koncentracyjnego w Płaszowie 15 tys. krakowian.

Historia najnowsza

18 stycznia 1945 wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa zajęły miasto. Kraków jako jedno z niewielu miast polskich nie odniosło podczas wojny większych strat substancji materialnej, zaś w 1946 roku był trzecim najludniejszym miastem w Polsce po Łodzi i Warszawie.

W okresie powojennym miał miejsce silny rozwój terytorialny i ludnościowy miasta. W 1951 przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która według pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto, zaplanowane jako przeciwieństwo Krakowa, czyli miasto robotnicze bez kościołów i warstwy społecznej inteligencji. Do dzisiaj jednym z historycznych miejsc w tej dzielnicy jest plac Ratuszowy, gdzie w zamysłach budowniczych „socjalistycznego miasta” miała zostać wzniesiona ta instytucja. Od 1 stycznia 1957 do 31 maja 1975 miasto Kraków stanowiło oddzielne samodzielne województwo.

Kalendarium współczesnych wydarzeń (XX–XXI wiek)
  • Pierwszy szczyt Grupy Wyszehradzkiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej odbył się w 1991 r. w Krakowie, czyli tuż po jej powstaniu, a przyjęte wówczas podczas tego spotkania tezy, zapisano w postaci tzw. Deklaracji Krakowskiej. Następny szczyt Grupy Wyszehradzkiej w Polsce odbył się również w Krakowie w 1993 r.
  • W 2000 roku Kraków uzyskał tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.
  • W dniach od 30-31 maja 2003 roku, wizyta Prezydenta USA George’a W. Busha w Polsce, w Krakowie. Na Wawelu Prezydent Bush przemawiał na temat inicjatywy przeciwko Proliferacji Broni Masowego Rażenia (PSI) oraz na temat rozszerzenia polskiego zaangażowania w Iraku.
  • W Krakowie, 11 maja 2007 r. rozpoczął się Prezydencki Szczyt Energetyczny z udziałem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego oraz Prezydentów państw Europy Środkowej i Wschodniej.
  • W czerwcu 2007 Kraków obchodził 750 rocznicę lokacji miasta.
  • W 2009 r. odbył się w Krakowie szczyt Ministrów Obrony państw NATO, pierwsze tego rodzaju spotkanie na terenie Polski.
  • 18 kwietnia 2010 roku w Kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebu zmarłego tragicznie prezydenta Polski Lecha Kaczyńskiego wraz z jego żoną Marią, których trumny następnie pochowano w jednej z krypt Katedry na Wawelu.
  • 17 stycznia 2011 r. w Zamku Królewskim na Wawelu, Prezydent RP wręczył Ordery Orła Białego twórcom kultury w tym Noblistce Wisławie Szymborskiej.
  • W dniach 2–4 października 2011 r. w Krakowie gościł europejski szczyt gospodarczy pn. Forum Rynku Wewnętrznego (Single Market Forum – SIMFO).
  • Podczas polskiej prezydencji w strukturach Unii Europejskiej, Kraków został wyznaczony jako jedno z miast goszczących w tym czasie spotkania międzypaństwowe w ramach UE.
  • Od 7 grudnia 2011 r. obowiązuje uchwała Rady Miasta Krakowa o utworzeniu Parku Kulturowego Stare Miasto, chroniąca Stare Miasto, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
  • W dniach od 7-9 października 2013 r. odbyło się w Krakowie spotkanie Prezydentów Polski, Ukrainy oraz prezydentów państw należących do grupy Arraiolos.
  • W lutym 2014 r. odbywał się w Krakowie Weimarski Szczyt Gospodarczy.
  • W dniu 25 maja 2014 r. odbyło się w Krakowie referendum lokalne, w którym mieszkańcy odrzucili dużą większością głosów pomysł ubiegania się o organizację Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 r., opowiadając się jednocześnie za budową ścieżek rowerowych, metra oraz stworzeniem systemu monitoringu wizyjnego.
Demografia


    Wykres liczby ludności miasta Kraków na przestrzeni ostatnich 3 stuleci
    Źródło: Największą populację Kraków odnotował w 2011 r. – według danych GUS 759 137 mieszkańców.

Polityka i administracja

Samorządność miejskiego Krakowa sięga początków lokacji miasta w 1257, choć pierwsze oficjalne wzmianki o radzie miejskiej pochodzą z 1264. Zgodnie ze współczesnym ustrojem kraju Kraków jest miastem na prawach powiatu. Samorządowym organem władzy w Krakowie, sprawującym także funkcje kontrolne, złożonym z radnych pochodzących z wyboru, działającym na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym jest Rada Miasta Krakowa. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta 43 radnych na czteroletnią kadencję. Pracami Rady kieruje wybierany spośród jej członków przewodniczący.

Prezydent Krakowa urzęduje w Pałacu Wielopolskich przy placu Wszystkich Świętych.

Urząd Miasta Krakowa, czyli krakowski magistrat realizuje ustawowe powinności Gminy Miejskiej Kraków, czyli tak zwane zadania własne i zadania zlecone przez rząd. Magistrat podlega bezpośrednio pod Prezydenta Krakowa.

Miasta partnerskie

Miasto prowadzi współpracę międzynarodową z licznymi miastami partnerskimi i bliźniaczymi, w tym:

Miasta bliźniacze:

  • Kijów – Ukraina
  • Leuven – Belgia
  • Mediolan – Włochy
  • Norymberga – Niemcy
  • Kurytyba – Brazylia (honorowe)
  • La Serena – Chile (honorowe)
  • Quito – Ekwador (honorowe)

Miasta partnerskie:

  • Bordeaux – Francja
  • Bratysława – Słowacja
  • Budapeszt – Węgry
  • Cusco – Peru
  • Edynburg – Szkocja
  • Fez – Maroko
  • Florencja – Włochy
  • Frankfurt nad Menem – Niemcy
  • Göteborg – Szwecja
  • Innsbruck – Austria
  • Rio de Janeiro - Brazylia
  • Lipsk – Niemcy
  • Lwów – Ukraina
  • Orlean – Francja
  • Pecz – Węgry
  • Rochester – USA
  • Rzym – Włochy
  • San Francisco – USA
  • Sankt Petersburg – Rosja
  • Sewilla – Hiszpania
  • Solura – Szwajcaria
  • Tbilisi – Gruzja
  • Wilno – Litwa
  • Zagrzeb – Chorwacja

Współpraca miast bez umowy:

  • Dublin – Irlandia
  • Moskwa – Rosja
  • Nankin – Chiny
  • Strasburg – Francja
  • Tartu – Estonia
  • Trondheim – Norwegia
  • Wiedeń – Austria
  • Wielkie Tyrnowo – Bułgaria
  • 16 kwietnia 1997 r. Rada Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa, podjęła Uchwałę o współpracy partnerskiej z czeczeńską stolicą Groznym. W związku z działaniami wojennymi, prowadzonymi na terenie Czeczenii, umowa ta nie została nigdy parafowana przez władze Groznego. Na terenie Krakowa znajdowały się niektóre instytucje tej nieuznawanej Republiki oraz Czeczeński Ośrodek Informacyjny (siedziba przy Rynku Głównym), traktowany przez zainteresowanych jako swoista Ambasada Czeczenii w Polsce.

Nazwę Krakow noszą także 4 miejscowości w USA (m.in. w Wisconsin, Missouri), 1 w Kanadzie (koło Edmonton, Alberta), 1 w Australii (Cracow koło Theodore w pobliżu Rockhampton, Queensland) i 1 w Niemczech (w Meklemburgii-Pomorzu Przednim). W Czechach (powiat Rakovník) znajduje się wieś Krakov.

Gospodarka

Na przestrzeni swych dziejów Kraków zawsze był i współcześnie nadal jest lokalnym, regionalnym i ponadregionalnym biegunem wzrostu społeczno-gospodarczego.

W końcu grudnia 2009 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Krakowie obejmowała ok. 16,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 4,2% do aktywnych zawodowo.

Na „Liście 500 Największych Firm w Polsce”, publikowanej przez tygodnik „Polityka” w 2012 znajdowało się 21 przedsiębiorstw z siedzibą w Krakowie, w tym 3 z pierwszej dwudziestki: Tesco Polska, BP Polska i Grupa Philip Morris Polska (znajdujących się odpowiednio na 12, 13 i 17 miejscu). Stolica Małopolski może również pochwalić się dobrze rozwiniętą siecią usług bankowych. Siedem banków ma tu swoje centrale, a czterdzieści innych otworzyło w Krakowie oddziały.

Agencja ratingowa Standard & Poor's potwierdziła w grudniu 2012 roku ocenę wiarygodności kredytowej Krakowa na poziomie A - z perspektywą stabilną. Jest to najwyższa możliwa w tej chwili do uzyskania ocena ratingowa Krakowa równa ocenie kraju. Analitycy zapowiadają, że podniesienie ratingu Polski mogłoby skutkować także podniesieniem noty dla Krakowa. Równie wysoką oceną spośród innych ocenionych przez agencję miast w Polsce uzyskały jedynie Katowice.

Usługi B2B: Outsourcing

Kraków jest największym w kraju ośrodkiem outsourcingu – w mieście pracuje 40% wszystkich zatrudnionych w tej branży osób w Polsce. W Krakowie i najbliższych okolicach działa około 80 międzynarodowych przedsiębiorstw z sektora obsługi procesów biznesowych i IT. Zajmują się one obsługą księgową, podatkową, informatyczną czy finansową spółek tego samego koncernu lub wielu przedsiębiorstw. Wśród przedsiębiorstw z branży SSC/BPO obecnych w Krakowie są między innymi:

  • Accounting Plaza Central Europe,
  • Capgemini,
  • BNP Paribas,
  • AON Hewitt,
  • Lufthansa,
  • IBM BTO Business Consulting Services,
  • Shell,
  • State Street Services.

Do przedsiębiorstw, które otworzyły swoje centra badawczo-rozwojowe w Krakowie należą m.in.:

  • ABB
  • Google,
  • Cisco Systems,
  • Motorola,
  • Nokia Siemens Networks,
  • Comarch,
  • Sabre Holdings,
  • Delphi.

Branża ta zatrudnia 26 tysięcy osób (10% stanowią obcokrajowcy), w najbliższych latach planowany jest wzrost zatrudnienia. Kraków w raporcie „Top 50 Emerging Global Outsourcing Cities”, opublikowanym przez przedsiębiorstwo konsultingowe Tholons znalazł się na 4. miejscu na świecie i pierwszym w Europie Środkowo-Wschodniej jako atrakcyjne miejsce lokalizacji dla przedsiębiorstw BPO. Kraków poprawił swój wynik z ubiegłego roku (wówczas zajął 5. miejsce) oraz sprzed dwóch lat (16. miejsce), wyprzedził również w tegorocznym rankingu m.in. Pragę i Budapeszt (odpowiednio 12. i 22. miejsce).

Kraków został uznany za cenione przez inwestorów miejsce lokowania inwestycji w centra usług finansowo-księgowych, wielojęzyczne centra obsługi klienta oraz centra usług rekrutacji i zarządzania zasobami ludzkimi. Inwestorzy podkreślają zwłaszcza dużą dojrzałość rynku, co wyróżnia Kraków spośród miast Europy Środkowo-Wschodniej.

Transport

Na podstawie zbieranych od 2006 anonimowych danych o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom, producent w 2010 obliczył, że wśród 59 miast Europy Kraków zajmuje 30. miejsce pod względem największego udziału głównych dróg (21,2%), na których prędkość poruszania bywa mniejsza niż 70% ograniczenia prędkości.

Drogowy

Kraków jest węzłem transportowym. Przez miasto przechodzą drogi krajowe i europejskie: droga krajowa nr 7, droga krajowa nr 44, droga krajowa nr 75, droga krajowa nr 79, droga krajowa nr 94, a w relacji wschód-zachód, południowym obejściem miasta, przebiega autostrada A4.

W obrębie miasta znajduje się 14 mostów na Wiśle, łączących dzielnice południowe z północnymi (11 drogowych i 3 kolejowe), oraz kładka pieszo-rowerowa.

Przez Wisłę w Krakowie przebiega Droga Wodna Górnej Wisły – śródlądowy szlak żeglugowy.

Kolejowy

Kraków jest jednym z większych w Polsce węzłów kolejowych. Posiada szybkie połączenia z Warszawą i Gdańskiem (PKP InterCity), dodatkowo połączenie EuroCity z Wiedniem.

Dworzec Kraków Główny położony jest w ścisłym centrum miasta – przy ul. Lubicz na północny wschód od Rynku. Wraz z Regionalnym Dworcem Autobusowym przy ul. Bosackiej i zespołem komunikacji miejskiej (autobusy, podziemny szybki tramwaj) oraz kolejką szynobusową do lotniska w Balicach, tworzy on kompleks zwany Krakowskim Centrum Komunikacyjnym.

Dworcem jest również Kraków Płaszów, położony w południowo-wschodniej części miasta. Zapewnia on częste i szybkie połączenia z Rzeszowem, Tarnowem, Przemyślem, Skawiną, Kalwarią Zebrzydowską i Suchą Beskidzką. Inne stacje znajdują się w takich dzielnicach jak Łobzów, Mydlniki, Bieżanów, Prokocim czy Łagiewniki. Nowa Huta pozbawiona jest kolejowych połączeń pasażerskich, choć istnieje tu największa w Krakowie stacja przeładunkowa.

Połączenia kolejowe wewnątrz aglomeracji krakowskiej obsługiwane są przez szynobusy oraz EZT. Obsługują one trasy do Krzeszowic, Trzebini, Wieliczki, Skawiny i Portu Lotniczego w Krakowie-Balicach. Stanowią alternatywę dla często zakorkowanych w szczycie przewozowym dróg. W ofercie Przewozów Regionalnych znajdują się czasowe bilety strefowe na wielokrotne przejazdy koleją w aglomeracji krakowskiej.

Zbiorowy transport miejski

Pierwsza linia szynowego tramwaju konnego powstała w Krakowie w 1882 roku, zastępując funkcjonującą od co najmniej kilkunastu lat linię omnibusową. W roku 1927 uruchomiono pierwszą linię autobusową. Obecnie autobusy miejskie są w większości własnością Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego S.A. w Krakowie, na dwunastu liniach kursują pojazdy należące do firmy Mobilis. W sumie obsługą objęte jest 71 linii miejskich dziennych, 60 podmiejskich, 11 nocnych (w tym trzy aglomeracyjne), 5 przyspieszonych (w tym dwie aglomeracyjne) i 7 dodatkowych (wspomagających).

W 2008 roku otwarty został tunel Krakowskiego Szybkiego Tramwaju. Jest to pierwszy w Polsce tunel, w którym może poruszać się tramwaj.

W 2009 roku w Krakowie na Wiśle uruchomiono tramwaj wodny.

LotniczyLotniskaPort lotniczy Kraków-Balice

Kraków Airport im. Jana Pawła II (nazwa ta obowiązuje od 4 września 2007) jest drugim najruchliwszym lotniskiem w Polsce – w roku 2007 obsłużył ponad 3 mln pasażerów. Posiadające jedną 2550-metrową drogę startową lotnisko jest ulokowane w Balicach, 11 km na zachód od centrum miasta i pozostaje współużytkowane jako wojskowa baza lotnicza.

Krakowski port lotniczy oferuje połączenia z ponad 59 miastami na świecie i posiada dwa terminale: T1 międzynarodowy i T2 krajowy. Jako pierwsze lotnisko w Polsce uruchomiło połączenie kolejowe z centrum miasta, obsługiwane szynobusami „Balice Ekspres”. Jego przydatność była w przeszłości kontestowana, ze względu na znaczne oddalenie między stacją końcową a terminalem lotniska (kilkaset metrów). W chwili obecnej pociągi nie kursują, gdyż linia kolejowa jest przebudowywana. Zakończenie prac planowane jest na jesień 2015. Po przebudowie pociągi podjeżdżać będą w pobliże terminala międzynarodowego.

Lotnisko Kraków-Pobiednik Wielki

Na granicy administracyjnej miasta Krakowa w Pobiedniku Wielkim znajduje się lotnisko sportowe z trawiastym polem wzlotów: Lotnisko Kraków-Pobiednik Wielki, zarządzane przez Aeroklub Krakowski. W ramach aeroklubu działają sekcje samolotowa, szybowcowa, spadochronowa, balonowa i modelarska.

LądowiskaLądowisko Rakowice-Czyżyny

Lądowisko powstałe na byłym lotnisku Kraków-Rakowice-Czyżyny przy Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, pierwsze lotnisko Krakowa i jedno z najstarszych lotnisk wojskowych na świecie, czynne od 1912 do 1960, rozformowane i częściowo zabudowane osiedlem i ulicami, zostało wskrzeszone latem 2003 na potrzeby pikniku lotniczego przez Muzeum Lotnictwa Polskiego. Odbywający się pod koniec czerwca Małopolski Piknik Lotniczy stał się corocznym międzynarodowym festynem, podczas którego samoloty do 7500 kg i śmigłowce ponownie korzystają z betonowej drogi startowej na kierunku 26 o wymiarach 720 × 60 m.

Lądowiska sanitarne

W 2011 oddano do użytku dwa lądowiska sanitarne dla śmigłowców: przy os. Złotej Jesieni lądowisko Kraków-Szpital im. Rydygiera i przy os. Na Skarpie lądowisko Kraków. Rok później otworzono kolejne trzy, dwa przy ul. Prądnickiej: lądowisko Kraków-Narutowicza i lądowisko Kraków-Szpital im. Jana Pawła II, oraz przy ul. Mikołaja Kopernika lądowisko Kraków-CUMRIK.

Lądowisko śmigłowcowe

W 2013 przy ul. Bolesława Śmiałego oddano do użytku prywatne, śmigłowcowe lądowisko Kraków-Węzeł Tyniecki.

Architektura Służba zdrowia

Kraków jest znaczącym ośrodkiem medycznym w południowej Polsce z wielowiekowymi tradycjami.

Wykaz szpitali publicznych (2012):

  • Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej (w budowie);
  • Centrum Onkologii Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie;
  • Szpital Uniwersytecki w Krakowie
    • Klinika Neurotraumatologii, Klinika Neurochirurgii, Klinika Neurologii – ul. Botaniczna 3
    • Klinika Urologii – ul. Grzegórzecka 18
    • Klinika Chorób Metabolicznych – ul. Kopernika 15
    • Klinika Nefrologii – ul. Kopernika 15 c
    • I Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego, II Klinika Kardiologii, Klinika Endokrynologii, Klinika Hematologii ul. Kopernika 17
    • Klinika Dermatologii – ul. Kopernika 19a
    • Zespół Oddziałów Klinicznych Klinik Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej, Endoskopowej, Medycyny Ratunkowej i Obrażeń Wielonarządowych – ul. Kopernika 21
    • Klinika Psychiatrii Dorosłych, Klinika Psychiatrii Dzieci i Młodzieży – ul. Kopernika 21a
    • Klinika Endokrynologii Ginekologicznej, Klinika Ginekologii i Niepłodności, Klinika Ginekologii i Położnictwa Septycznego, Klinika Ginekologii Położnictwa i Onkologii, Klinika Neonatologii – ul. Kopernika 23
    • Klinika Okulistyki i Onkologii Okulistycznej – ul. Kopernika 38
    • Klinika Chirurgii Ogólnej i Gastroenterologicznej – ul. Kopernika 40
    • Klinika Alergii i Immunologii, Klinika Pulmonologii – ul. Skawińska 8
    • Klinika Chorób Wewnętrznych i Geriatrii, Klinika Gastroenterologii, Oddział Kliniczny Leczenia Bólu Opieki Paliatywnej i Farmakologii Klinicznej, Klinika Onkologii – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 10
    • Klinika Otolaryngologii – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 2
    • Klinika Gastroenterologii i Hepatologii, Klinika Chorób Zakaźnych – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 5
  • Uniwersytecka Klinika Stomatologiczna w Krakowie
  • Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie
  • Wojewódzki Szpital Okulistyczny w Krakowie
  • Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy św. Ludwika
  • Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II
    • Centrum Interwencyjnego Leczenia Chorób Serca i Naczyń z Pododdziałem Kardiologii Interwencyjnej
    • Wojewódzkie Centrum Diagnostyki i Terapii Wirusowych Zapaleń Wątroby i Hepatologii z Pododdziałem Wirusowego Zapalenia Wątroby i Hepatologii
  • Szpital Specjalistyczny im. Józefa Dietla
    • Małopolskie Centrum Reumatologii Immunologii i Rehabilitacji
  • Szpital Miejski Specjalistyczny im. Gabriela Narutowicza
  • Szpital Specjalistyczny im. Stefana Żeromskiego
  • Szpital Specjalistyczny im. Józefa Babińskiego
  • Krakowskie Centrum Rehabilitacji
  • Szpital Położniczo-Ginekologiczny Ujastek
  • 5 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką im. Mariana Garlickiego
  • Szpital MSWiA w Krakowie
  • Szpital Zakonu Bonifratrów św. Jana Grandego.

Wykaz szpitali niepublicznych (2012):

  • Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Ludwika Rydygiera;
  • Szpital Położniczo-Ginekologiczny na Siemiradzkiego im. R. Czerwiakowskiego;
  • Szpital św. Rafała.
Edukacja

W Krakowie znajdują się liczne placówki oświatowe, w tym: 187 przedszkoli, 162 szkoły podstawowe, 50 gimnazjów, 31 liceów ogólnokształcących, 27 zespołów szkół zawodowych (w skład których wchodzą technika, licea profilowane i szkoły zawodowe), 23 szkoły wyższe, 20 instytutów, 7 szkół muzycznych oraz placówki oświatowe innego typu (szkoły sportowe, centra kultury, punkty kursów językowych itp.).

Jednostki ogólnopolskie
  • Narodowe Centrum Nauki
  • Polska Akademia Umiejętności (w tym Biblioteka Naukowa PAU i PAN)
  • Oddział Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (w tym Archiwum Nauki PAN i PAU).
Główne jednostki naukowe-dydaktyczne

W Krakowie istnieją 23 uczelnie, w tym 10 uczelni publicznych, 2 uczelnie kościelne (uczelnie niepubliczne z przywilejami uczelni publicznych) oraz 11 pozostałych uczelni niepublicznych (w tym jedna o statusie akademii).

Wykaz krakowskich uczelni publicznych przedstawia się następująco:

uniwersytety ogólne:

  1. Uniwersytet Jagielloński

uniwersytety przymiotnikowe:

  1. Uniwersytet Ekonomiczny
  2. Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej
  3. Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja

politechniki:

  1. Akademia Górniczo-Hutnicza
  2. Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki

akademie:

  1. Akademia Muzyczna
  2. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
  3. Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha

pozostałe:

  1. Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. Ludwika Solskiego

uczelnie kościelne o uprawnieniach uczelni publicznych:

  1. Uniwersytet Papieski Jana Pawła II (posiada uprawnienia uniwersytetu przymiotnikowego)
  2. Akademia Ignatianum (dawniej Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”)

uczelnie niepubliczne:

  1. Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
  2. Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera
  3. Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości
Główne jednostki badawcze
  • Instytut Farmakologii PAN
  • Instytut Fizyki Jądrowej PAN
  • Instytut Katalizy i Fizykochemii Powierzchni im. Jerzego Habera PAN
  • Instytut Mechaniki Górotworu PAN
  • Instytut Ochrony Przyrody PAN
  • Instytut Języka Polskiego PAN
  • Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej PAN
  • Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy
  • Instytut Botaniki im. Władysława Szafera PAN
  • Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN
  • Instytut Archeologii i Etnologii PAN o/Kraków
  • Instytut Fizjologii Roślin im. Franciszka Górskiego PAN
  • Instytut Matematyczny PAN
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt w Krakowie
  • Obserwatorium Sejsmologiczne Instytutu Geofizyki PAN
  • Ośrodek Badawczy w Krakowie Instytutu Nauk Geologicznych PAN
  • Pracownia Instytutu Sztuki PAN
  • Pracownia Języka Prasłowiańskiego Instytutu Slawistyki PAN
  • Pracownia Krakowska Instytutu Historii Nauki PAN
  • Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Małopolski w Średniowieczu PAN
  • Zakład Bibliografii Bieżącej PAN
  • Zakład Geomorfologii i Hydrologii Gór i Wyżyn PAN
  • Zakład Polskiego Słownika Biograficznego PAN
  • Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Mikroelektroniki Hybrydowej i Rezystorów – oddział zamiejscowy Instytutu Technologii Elektronowej
  • Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie
Krakowianie w międzynarodowych organizacjach naukowo-badawczych

Przewodnicząca Rady Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych CERN

  • Prof. A. Zalewska

Prezes Europejskiego Towarzystwa Biologii Naczyniowej

  • Prof. Józef Dulak

Prezydenci Europejskiego Towarzystwa Chirurgicznego:

  • Prof. T. Popiela – 2000
  • Prof. J. Kulig – 2007
  • Prof. W. Nowak – 2011

Prezydent Międzynarodowej Organizacji Inżynierii Rolniczej i Biosystemowej (CIGR)

  • Prof. Tadeusz Juliszewski – 2013-2018

Członek zespołu eksperckiego Komisji Europejskiej do spraw rozwoju nowoczesnych technologii

  • Prof. Tadeusz Uhl
Komercjalizacja badań naukowych Krakowski Park Technologiczny

Krakowski Park Technologiczny Sp. z o.o. jest spółką zarządzającą Specjalną Strefą Ekonomiczną. Spółka została założona przez trzy największe uczelnie krakowskie: Politechnikę Krakowską, Akademię Górniczo-Hutniczą i Uniwersytet Jagielloński. Wśród założycieli były także władze miasta i województwa. Krakowska strefa przeznaczona jest głównie dla firm z sektora zaawansowanych technologii (elektronika, informatyka, telekomunikacja, biotechnologie), jednak swoje miejsce znalazły tu również firmy z innych branż, które poszukiwały dogodnych warunków inwestycyjnych (np. poligrafia, motoryzacja, logistyka). Do najbardziej znanych firm z branży motoryzacyjnej, które zainwestowały na terenie strefy w podkrakowskich Niepołomicach należą MAN oraz Nidec Motors.

Węzeł Wiedzy i Innowacji EIT w Krakowie

16 grudnia 2009 zarząd Europejskiego Instytutu Technologicznego ogłosił, iż w konkursie w ramach KIC – (Knowledge and Innovation Community) w obszarze Zrównoważonej Energii (ang. Sustainable Energy) zwyciężył węzeł – CC PolandPlus – koordynowany przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie. W skład polskiej części konsorcjum wchodzą również: Uniwersytet Jagielloński, Politechnika Śląska, Uniwersytet Śląski, Politechnika Wrocławska, Główny Instytut Górnictwa, IChPW, Tauron, ZAK Kędzierzyn, LOTOS, PGNiG. W projekcie uczestniczą też uczelnie i przedsiębiorstwa z Niemiec, Holandii, Francji, Hiszpanii i Szwecji. Udział w projekcie pozwala na tworzenie zupełnie nowych technologii i ich transfer do biznesu. Obszarem badań polskich naukowców będą czyste technologie węglowe. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.

Centra Węzła Wiedzy i Innowacji – KIC Inno Energy: CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble, CC Benelux: Eindhoven / Leuven, CC Iberia: Barcelona, CC PolandPlus: Krakow, CC Sweden: Sztokholm

Laboratorium badawcze Towarzystwa Maxa Plancka

Krakowski oddział działa na mocy porozumienia o współpracy podpisanego przez Uniwersytet Jagielloński i niemieckie Towarzystwo Maxa Plancka w lipcu 2010 roku. Po polskiej stronie w realizację tej umowy zaangażowane jest powstające Małopolskie Centrum Biotechnologii o charakterze parku naukowo-badawczo-rozwojowego oraz Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ. Krakowskie laboratorium jest jedną z nielicznych placówek Towarzystwa Maxa Plancka zlokalizowanych poza granicami Niemiec.

Turystyka Ruch turystyczny w Krakowie

W 2006 r. Kraków został wymieniony wśród 5 najbardziej popularnych miast Europy, w 2007 r. uzyskał miano „najmodniejszego miasta świata” według amerykańskiej agencji internetowej Orbitz, wyznaczającej trendy w światowej turystyce.

W 2012 roku Kraków odwiedziło blisko 9 mln osób. Turystów krajowych było 6,6 mln, natomiast zagranicznych 2,35 mln. Spośród turystów zagranicznych Kraków najczęściej odwiedzają goście z Wielkiej Brytanii (23 proc.), Niemiec (13 proc.), Włoch (9,4 proc.), Francji (9 proc.), Hiszpanii (8,5 proc.) oraz Rosji (5,9 proc.). Wśród gości krajowych przeważali mieszkańcy Małopolski (24,5 proc.), województwa mazowieckiego (10,5 proc.) i śląskiego (9,4 proc.). Dochody Krakowa z turystyki w 2012 roku osiągnęły rekordowy poziom 3,5 mld zł.

Liczba turystów w 2012 była wyższa niż w poprzednich latach. W 2011 roku Kraków odwiedziło 8,6mln osób, a wcześniej było to 8,1 mln (2010), 7,3 mln (2009) oraz 7,4 mln (2008). Liczba turystów rośnie systematycznie od roku 2003, gdy miasto odwiedziło 5,5 mln osób.

Ważną rolę w ostatnim dziesięcioleciu zaczyna odgrywać turystyka religijna, pielgrzymkowa i turystyka śladami kultury żydowskiej. Od kilku lat intensywnie rozwija się również w Krakowie turystyka kongresowa. W 2010 roku odbyło się w Krakowie 7112 spotkań, co stanowi 40% wszystkich organizowanych tego typu imprez w Polsce. Na drugim miejscu znalazła się Warszawa – 3556 spotkań, dalej były: Trójmiasto – 3258, Katowice – 1077, Poznań – 1110. Dalszy rozwój turystyki kongresowej jeszcze bardziej się rozwinął, gdy zostało otwarte centrum kongresowe i hala widowiskowo-sportowa.

Dużym zainteresowaniem turystów cieszy się również województwo małopolskie, które odwiedza 14,5% ogółu turystów spędzających wakacje w Polsce, co daje mu drugie miejsce po województwie zachodniopomorskim.

Główne atrakcje turystyczne Krakowa
  • Zamek Królewski na Wawelu
    • Katedra Wawelska
  • Stare Miasto – od 1978 wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
    • Rynek Główny
    • Sukiennice
    • Kościół Mariacki
  • Kolegiata św. Anny
  • Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego
  • Kazimierz – od 1978 wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
    • Cmentarz Remuh
  • Kopiec Kościuszki.
Trasy turystyczne w Krakowie

W Krakowie wyznaczono kilkanaście oficjalnych tras turystycznych, większość z nich ma historyczne konotacje. Są to:

  1. Droga Królewska (tzw. Via Regia)
  2. Droga Skazańców (tzw. Via Dolorosa) z Ratusza przez Sławkowską i Długą do szubienicy za Kleparzem.
  3. Trasa Uniwersytecka
  4. Trasa Świętego Stanisława
  5. Trasa Zabytków Żydowskich
  6. Trasa Zabytków Zwierzyńca
  7. Trasa Zabytków Podgórza
  8. Trasa Nowohucka
  9. Trasa „Ścieżkami Jana Pawła II”
  10. Trasa „Spacer po Plantach wokół Starego Miasta”
  11. Trasa „Spacer po Lesie Wolskim”
  12. Szlak Twierdzy Kraków
  13. Szlak „Kopce Krakowa”
  14. Krakowski Szlak Techniki
  15. Krakowski Szlak Świętych
  16. Krakowski Szlak Generała Bema
  17. krakowski odcinek małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej
  18. krakowski odcinek (etap IX) Małopolskiej Drogi św. Jakuba
Kultura

Kraków jest ośrodkiem kulturalnym i turystycznym Europy. Obszar zabytkowego Starego Miasta oraz Kazimierza wpisano w 1978 r. na pierwszą listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. W roku 2000 Kraków otrzymał tytuł Europejskiej stolicy Kultury. W 2008 r. odwiedziło go blisko 7,5 miliona turystów, w tym ponad 2 miliony cudzoziemców. W Krakowie swe siedziby mają instytucje kulturalne o znaczeniu ogólnopolskim.

Teatry

W Krakowie istnieje 11 dużych teatrów oraz szereg mniejszych, często wystawiających swoje sztuki w małych nastrojowych piwniczkach. Znajduje się tu także pierwszy polski teatr stały, publiczny i zawodowy, Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, jeden z najstarszych w Polsce. W 2008 r. wzniesiono budynek Opery Krakowskiej przy ul. Lubicz. Zespół Opery występował wcześniej w budynku Teatru im. J. Słowackiego. W mieście działa również filharmonia im. Karola Szymanowskiego.

Muzea i galerie Biblioteki

Kraków posiada 5 bibliotek publicznych: 4 miejskie i 1 wojewódzką oraz 2 biblioteki: przy Ośrodku Kultury im. C. K. Norwida i Regionalnym Ośrodku Edukacji Ekologicznej. Poza tym na terenie miasta działa 16 bibliotek naukowych (głównie przy uczelniach i instytutach naukowych) m.in. Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka Czartoryskich, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Hugona Kołłątaja, Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

Muzyka w Krakowie Kina w Krakowie Krakowskie tradycje i imprezy kulturalne

W Krakowie odbywają się liczne imprezy i festiwale studenckie, w tym:

  • Juwenalia – coroczne święto studentów, trwa od kilku do kilkunastu dni w maju (czasem na początku czerwca). Elementami obchodów są pochod ~wikipedia
Serdecznie polecamy: